Khi dịch giữa tiếng Anh và tiếng Việt, dấu phẩy và dấu chấm trong con số phải đổi chỗ cho nhau. Tiếng Anh viết 1,500.75 (dấu phẩy tách hàng nghìn, dấu chấm tách phần thập phân); tiếng Việt viết cùng giá trị đó là 1.500,75. Giữ nguyên ký hiệu của bản gốc là lỗi số liệu phổ biến nhất trong bản dịch, và là lỗi nguy hiểm vì người đọc không nhận ra.
Lý do nguy hiểm: 1,500 chép nguyên sang tiếng Việt sẽ được đọc là "một phẩy năm", tức nhỏ hơn bản gốc một nghìn lần. Ngược lại 2.5 chép sang tiếng Việt dễ bị hiểu là "hai nghìn năm trăm" nếu người đọc quen kiểu chấm phân cách hàng nghìn. Một bảng giá, một liều lượng, một kích thước bản vẽ đều có thể lệch theo cách đó mà câu chữ xung quanh vẫn trôi chảy.
Phần dưới giải thích vì sao có hai quy ước, các trường hợp số mơ hồ không tự đoán được, cách xử lý khi văn bản lẫn bảng tính, và một bảng kiểm để người dùng bản dịch tự soát trước khi nộp hay in.
Hai quy ước cùng tồn tại, không bên nào "sai"
Thế giới đang dùng song song hai cách đánh dấu phần thập phân. Nhóm dùng dấu chấm gồm các nước nói tiếng Anh (Mỹ, Anh, Úc, Canada phần nói tiếng Anh), Trung Quốc, Nhật Bản, Hàn Quốc, Thái Lan. Nhóm dùng dấu phẩy gồm phần lớn châu Âu lục địa (Pháp, Đức, Ý, Tây Ban Nha, Nga), Mỹ Latinh và Việt Nam. Đi kèm với đó là dấu tách hàng nghìn: nhóm thứ nhất tách bằng dấu phẩy, nhóm thứ hai tách bằng dấu chấm hoặc khoảng trắng.
Tiếng Việt theo nhóm dấu phẩy vì chịu ảnh hưởng của cách viết số qua tiếng Pháp. Sách giáo khoa toán, văn bản hành chính, báo chí trong nước đều viết 3,14 và 1.000.000. Một số tài liệu khoa học kỹ thuật trong nước lại tách hàng nghìn bằng khoảng trắng, như 1 000 000, theo khuyến nghị của Văn phòng Cân đo Quốc tế (BIPM): tách nhóm ba chữ số bằng khoảng trắng hẹp, không dùng chấm hay phẩy, chính để tránh nhầm giữa hai nhóm nước. Từ năm 2003, Đại hội Cân đo Quốc tế chấp nhận cả dấu chấm lẫn dấu phẩy làm dấu thập phân.
Hệ quả cho người dịch và người đặt dịch: không có quy ước nào đúng tuyệt đối, chỉ có quy ước đúng với ngôn ngữ đích và với nơi nhận. Bản tiếng Việt cho người Việt đọc thì theo quy ước Việt. Bản tiếng Anh nộp cho cơ quan nước ngoài thì theo quy ước tiếng Anh. Lỗi xảy ra khi bản dịch đổi chữ nhưng giữ nguyên số, để hai quy ước nằm lẫn trong cùng một văn bản.
Bảng đổi nhanh các dạng số thường gặp
Bảng dưới là các dạng hay gặp nhất trong hợp đồng, báo cáo, bảng giá. Cột giữa là cách viết đúng trong văn bản tiếng Việt thông thường; nếu văn bản thuộc lĩnh vực kỹ thuật đã quen tách bằng khoảng trắng thì có thể theo thói quen đó, miễn là thống nhất cả tài liệu.
| Bản tiếng Anh | Bản tiếng Việt | Đọc là |
|---|---|---|
| 1,500 | 1.500 | một nghìn năm trăm |
| 1.5 | 1,5 | một phẩy năm |
| 12,345.67 | 12.345,67 | mười hai nghìn ba trăm bốn mươi lăm phẩy sáu bảy |
| 0.25 mg | 0,25 mg | không phẩy hai lăm mi-li-gam |
| .75 (bỏ số 0 đầu) | 0,75 | không phẩy bảy lăm — tiếng Việt luôn ghi số 0 |
| 3.5% | 3,5% | ba phẩy năm phần trăm |
| 2,000,000 | 2.000.000 hoặc 2 triệu | hai triệu |
| US$1.2 million | 1,2 triệu USD | một phẩy hai triệu đô la Mỹ |
Hai chi tiết hay sót. Thứ nhất, tiếng Anh (nhất là Mỹ) đôi khi bỏ số 0 trước dấu thập phân, như .5 hay .75 caliber; tiếng Việt nên ghi đủ 0,5. Riêng ngành y, các hướng dẫn an toàn dùng thuốc ở nhiều nước khuyên luôn ghi số 0 đầu và không ghi số 0 thừa phía sau (viết 5 chứ không viết 5.0) vì dấu chấm nhỏ dễ bị bỏ qua, biến 5.0 thành 50. Thứ hai, khi số đã được đổi sang chữ ("1,2 triệu"), dấu thập phân vẫn phải theo quy ước Việt.
Những con số mơ hồ không được tự đoán
Số có đúng ba chữ số sau một dấu. Đây là ca khó nhất. 1,500 trong văn bản tiếng Anh gần như chắc là một nghìn năm trăm; nhưng nếu bản gốc do người Đức, Pháp hay Việt viết bằng tiếng Anh, rất có thể họ viết theo thói quen nước mình và ý là một phẩy năm. Tương tự, 2.500 trong tài liệu tiếng Anh của một công ty châu Âu có thể là hai nghìn năm trăm. Cách xử lý: đọc ngữ cảnh (đơn vị, cỡ giá trị hợp lý, tổng của bảng), và nếu vẫn không chắc thì hỏi người cung cấp bản gốc chứ không chọn bừa.
Bảng số có cột lẫn kiểu. Trong bảng do nhiều người nhập, một cột có thể vừa có 1,250 vừa có 1.250. Cộng thử tổng theo cả hai cách hiểu và so với dòng tổng của bảng gốc là cách nhanh nhất để biết người lập bảng định viết gì.
Số phiên bản, mã hiệu, số hiệu văn bản. Version 2.10, ISO 9001:2015, Điều 3.2 không phải số thập phân. Đổi dấu chấm thành dấu phẩy ở đây là làm hỏng mã. Phiên bản 2.10 cũng không bằng 2.1: đó là bản thứ mười của dòng 2, sau 2.9.
Số trong ảnh chụp và con dấu. Số nằm trong hình, trong dấu đỏ hay chữ ký số không sửa được. Bản dịch nên ghi lại đúng như hiện trên ảnh, và nếu cần thì thêm chú thích của người dịch giải nghĩa.
Khi bản dịch đi vào Excel, phần mềm kế toán hoặc biểu mẫu trực tuyến
Nhiều lỗi số không do người dịch mà do máy hiểu theo cài đặt vùng. Một tệp CSV xuất từ hệ thống tiếng Anh có dòng 1,500.75; mở trên máy tính đặt định dạng Việt Nam, Excel có thể coi đó là chữ chứ không phải số, hoặc cắt sai cột vì dấu phẩy cũng là ký tự phân cách cột trong CSV. Ngược lại, số 1.500 gõ trên máy cài định dạng Mỹ sẽ thành một phẩy năm, và mọi phép cộng sau đó sai theo.
Với bảng tính, nguyên tắc là tách việc lưu số khỏi việc hiển thị số. Ô số trong Excel lưu giá trị, còn dấu chấm hay phẩy chỉ là cách hiển thị theo vùng. Khi dịch một bảng tính, người dịch chỉ dịch chữ (tiêu đề cột, ghi chú), không gõ lại số bằng tay; khi cần trình bày theo kiểu Việt thì đổi định dạng hiển thị chứ không sửa giá trị. Cách kiểm nhanh: chọn một ô số, nhìn thanh công thức và thử một phép cộng đơn giản.
Với biểu mẫu trực tuyến của cơ quan nước ngoài (khai thị thực, khai báo thu nhập, đăng ký học), ô nhập số thường chỉ nhận một kiểu. Nhập theo thói quen Việt 15.000.000 có thể bị từ chối hoặc bị hiểu thành số khác. Đọc kỹ chữ mẫu trong ô (placeholder) và ghi chú dưới ô; nhiều biểu mẫu yêu cầu không dùng dấu phân cách hàng nghìn.
Lỗi hay gặp trong bản dịch thực tế
Các lỗi dưới đây là dạng điển hình, mỗi dạng kèm một ví dụ tự đặt để thấy hậu quả cụ thể.
- Giữ nguyên dấu của bản gốc: "The tank holds 2,500 litres" thành "Bồn chứa 2,500 lít". Người đọc Việt hiểu là hai lít rưỡi.
- Đổi dấu nửa vời: đổi đúng trong thân bài nhưng bỏ quên trong bảng, chú thích hình hoặc phụ lục, khiến cùng một văn bản dùng hai quy ước.
- Đổi cả chỗ không được đổi: số hiệu tiêu chuẩn, số phiên bản, số điện thoại quốc tế, mã sản phẩm, toạ độ viết theo định dạng của phần mềm.
- Làm tròn khi đổi: bản gốc 0.125 thành 0,13 vì người dịch nghĩ cho gọn. Trong thông số kỹ thuật hoặc liều lượng, chữ số cuối là thông tin.
- Thêm số 0 thừa: 5 thành 5,0 hoặc 5,00 khi bản gốc không có, làm người đọc tưởng độ chính xác cao hơn thực tế.
- Dấu cách sai chỗ: tách hàng nghìn bằng khoảng trắng thường, xuống dòng giữa con số làm "1 500" bị cắt thành "1" ở cuối dòng và "500" ở đầu dòng sau. Nếu dùng khoảng trắng, nên dùng khoảng trắng không ngắt dòng.
Điểm chung của các lỗi này là câu văn vẫn đúng ngữ pháp, nên đọc lướt không thấy. Muốn bắt được phải đọc riêng các con số, tách khỏi chữ.
Bảng kiểm số liệu cho người dùng bản dịch
Khi nhận bản dịch có nhiều số (báo cáo tài chính, hồ sơ thầu, bảng thông số, hợp đồng), bạn có thể tự soát theo trình tự sau trước khi dùng. Không cần biết ngoại ngữ giỏi, chỉ cần đặt hai bản cạnh nhau.
- Đếm số lượng con số ở một trang bản gốc và trang tương ứng của bản dịch. Số lượng lệch là dấu hiệu bị sót hoặc gõ thừa.
- Dò từng số lớn (từ hàng nghìn trở lên): đọc thành lời ở cả hai bản. "One thousand five hundred" phải khớp "một nghìn năm trăm".
- Kiểm mọi số có phần thập phân: vị trí dấu, số chữ số sau dấu, có số 0 đầu hay không.
- Kiểm dòng tổng của bảng: cộng lại các dòng trong bản dịch xem có ra đúng tổng không.
- Đánh dấu những chỗ không được đổi (mã hiệu, phiên bản, số văn bản) và xác nhận chúng còn nguyên.
- Với số mơ hồ có ba chữ số sau dấu, hỏi lại người dịch họ đã căn cứ vào đâu để hiểu là hàng nghìn hay thập phân.
Làm đủ sáu bước cho một báo cáo chục trang thường chỉ mất vài phút, ít hơn rất nhiều so với thời gian sửa một hồ sơ bị trả vì số không khớp chứng từ gốc.
Khi nào nên giữ quy ước của bản gốc
Có những trường hợp đổi dấu lại gây hại. Bản dịch song ngữ đặt hai cột cạnh nhau để đối chiếu, nếu hai cột dùng hai quy ước thì người đọc phải tự quy đổi, dễ nhầm hơn; một số đơn vị chọn giữ cách viết số giống nhau ở cả hai cột và ghi rõ quy ước ở đầu văn bản. Văn bản kỹ thuật dùng cho phần mềm, mã lập trình, tệp cấu hình thì số phải giữ đúng cú pháp máy đọc được, thường là dấu chấm thập phân.
Một trường hợp nữa là trích dẫn nguyên văn: dịch một bảng biểu nằm trong ảnh chụp, hoặc trích con số từ một văn bản pháp lý nước ngoài mà nơi nhận yêu cầu giữ nguyên. Lúc đó người dịch có thể giữ nguyên và thêm một dòng chú thích như "số viết theo quy ước tiếng Anh: dấu chấm là dấu thập phân". Điều quan trọng không phải chọn bên nào, mà là nói rõ đã chọn bên nào và giữ thống nhất từ đầu đến cuối tài liệu.
Nếu bạn đặt dịch một bộ hồ sơ nhiều số, cách đơn giản nhất là ghi ngay trong yêu cầu: bản dịch theo quy ước số của ngôn ngữ đích, trừ mã hiệu và số văn bản. Một dòng dặn trước như vậy loại được phần lớn các lỗi kể trên.
Câu hỏi thường gặp
Viết 1.000.000 hay 1 000 000 trong tiếng Việt mới đúng?
Cả hai đều đang lưu hành. Văn bản hành chính, báo chí và đời sống quen dấu chấm; tài liệu khoa học kỹ thuật có xu hướng dùng khoảng trắng theo khuyến nghị quốc tế. Điều cần là thống nhất trong một tài liệu, và nếu dùng khoảng trắng thì nên dùng loại không ngắt dòng.
Tiếng Anh ở Ấn Độ viết 1,00,000 là bao nhiêu?
Đó là cách tách theo hệ đếm Ấn Độ: 1,00,000 là một lakh, bằng 100.000; 1,00,00,000 là một crore, bằng mười triệu. Văn bản tiếng Anh từ Ấn Độ hay dùng lakh và crore, khi dịch sang tiếng Việt nên quy về nghìn, triệu và có thể giữ chú thích từ gốc.
Có nên viết số bằng chữ để tránh nhầm dấu không?
Với số tiền trong hợp đồng, viết thêm bằng chữ là cách chống nhầm tốt và thường được yêu cầu. Với bảng thông số hay báo cáo dày số thì viết bằng chữ làm văn bản nặng nề; nên giữ số và soát kỹ dấu thay vì đổi sang chữ hàng loạt.
Tiếng Pháp và tiếng Đức có giống tiếng Việt không?
Về dấu thập phân thì giống: đều dùng dấu phẩy. Về hàng nghìn thì khác chút: tiếng Đức hay dùng dấu chấm như tiếng Việt, tiếng Pháp thường dùng khoảng trắng. Dịch từ hai thứ tiếng này sang tiếng Việt ít lỗi dấu hơn dịch từ tiếng Anh, nhưng vẫn phải soát.
Thụy Sĩ viết 1'000 có dấu nháy là gì?
Đó là dấu nháy đơn dùng tách hàng nghìn, phổ biến ở Thụy Sĩ và Liechtenstein, nhất là trong tài chính. 1'000.50 là một nghìn phẩy năm mươi. Khi dịch sang tiếng Việt, đổi về 1.000,50 theo quy ước Việt.
Máy dịch có tự đổi dấu thập phân không?
Không ổn định. Có lúc máy đổi, có lúc giữ nguyên, có lúc đổi cả số hiệu văn bản. Vì vậy bản dịch máy có nhiều con số luôn cần người soát lại từng số theo bảng kiểm, nhất là bảng biểu và phụ lục.
