Mỗi ngôn ngữ dùng ngoặc kép theo cách riêng, nên khi dịch phải đổi sang kiểu của ngôn ngữ đích chứ không giữ kiểu của bản gốc. Tiếng Việt và tiếng Anh dùng ngoặc kép cong “…”, ngoặc lồng bên trong là ‘…’; tiếng Pháp dùng « … » có khoảng trắng bên trong; tiếng Đức hay dùng „…“; tiếng Nhật và tiếng Trung phồn thể dùng 「…」. Dấu chấm, dấu phẩy đặt trong hay ngoài ngoặc cũng khác: văn bản Mỹ đặt bên trong, văn bản Anh thường đặt theo logic, chỉ đặt trong khi dấu đó thuộc về câu trích.
Người đọc thường chỉ nhận ra lỗi ngoặc kép khi thấy chúng lộn xộn: ngoặc thẳng "…" lẫn ngoặc cong “…” trong cùng một trang, ngoặc mở kiểu này đóng kiểu khác, hay ngoặc « » của bản gốc tiếng Pháp lọt nguyên vào bản tiếng Việt. Những lỗi này không làm sai nghĩa, nhưng làm bản dịch trông như chưa qua tay biên tập.
Bài này đi lần lượt: các kiểu ngoặc kép theo ngôn ngữ, ngoặc lồng, vị trí dấu câu, các chức năng của ngoặc kép ngoài trích dẫn, và những lỗi kỹ thuật thường gặp khi chép văn bản qua lại giữa các phần mềm.
Kiểu ngoặc kép ở một số ngôn ngữ hay gặp khi dịch
Bảng dưới đây tóm tắt dạng phổ biến trong xuất bản hiện nay. Mỗi ngôn ngữ vẫn có biến thể theo nước và theo nhà xuất bản, nên khi dịch cho một nơi cụ thể, hãy xem ấn phẩm của chính họ.
| Ngôn ngữ | Ngoặc chính | Ngoặc lồng | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Tiếng Việt | “…” | ‘…’ | Văn bản đánh máy hay dùng ngoặc thẳng "…"; sách cũ có nơi dùng « » theo ảnh hưởng tiếng Pháp |
| Tiếng Anh (Mỹ) | “…” | ‘…’ | Dấu chấm, dấu phẩy đặt trong ngoặc |
| Tiếng Anh (Anh) | ‘…’ hoặc “…” | ngược với ngoặc chính | Nhiều nhà xuất bản Anh dùng ngoặc đơn làm ngoặc chính |
| Tiếng Pháp | « … » | “…” hoặc ‹ … › | Có khoảng trắng không ngắt ở phía trong ngoặc |
| Tiếng Đức | „…“ | ‚…‘ | Ngoặc mở đặt ở dưới dòng; một số sách dùng » … « |
| Tiếng Nhật, Trung phồn thể | 「…」 | 『…』 | Ngoặc chiếm trọn một ô chữ, không có khoảng trắng |
| Tiếng Trung giản thể | “…” | ‘…’ | Dạng toàn khổ, chiếm trọn một ô chữ |
Nguyên tắc rút ra rất gọn: ngoặc kép là dấu câu của ngôn ngữ đích. Dịch từ tiếng Pháp sang tiếng Việt thì « » phải thành “ ”. Dịch từ tiếng Nhật thì 「」 phải thành “ ”, và 『』 bao tên sách thường đổi thành in nghiêng hoặc ngoặc kép theo quy ước của nhà xuất bản tiếng Việt.
Trường hợp duy nhất nên giữ ngoặc gốc là khi văn bản bàn về chính dấu câu đó, như bài bạn đang đọc.
Ngoặc lồng: khi một lời trích nằm trong lời trích khác
Khi trong câu trích lại có một câu trích nữa, ngôn ngữ cần một loại ngoặc thứ hai để người đọc biết chỗ nào đóng lời nào. Tiếng Anh Mỹ và tiếng Việt đều dùng ngoặc đơn cong bên trong ngoặc kép: Giám đốc nói: “Khách hàng viết rằng ‘giao hàng đúng hẹn là đủ’, và đó là điều cần nghe.” Tiếng Anh Anh thì nhiều nơi đảo lại, ngoặc ngoài là ngoặc đơn, ngoặc trong là ngoặc kép.
Lỗi hay gặp nhất khi dịch là dùng hai lớp ngoặc kép giống hệt nhau, khiến người đọc không biết dấu nào đóng lời trích trong, dấu nào đóng lời trích ngoài. Lỗi thứ hai là dùng dấu nháy thẳng (') làm ngoặc lồng, rồi phần mềm tự đổi thành dấu lược ’ ở cả hai đầu. Lỗi thứ ba xuất hiện khi dịch từ tiếng Anh Anh: người dịch giữ nguyên ngoặc đơn bên ngoài, nên bản tiếng Việt có ngoặc đơn cho lời trích chính, trái với thói quen của người đọc Việt.
Trong văn bản pháp lý hay hợp đồng, ngoặc lồng còn có thể xuất hiện khi định nghĩa một thuật ngữ bên trong một điều khoản đang được trích. Ở đây độ chính xác quan trọng hơn thẩm mỹ: nếu ngoặc đóng sai chỗ, phạm vi của định nghĩa có thể bị hiểu lệch. Người duyệt nên đếm cặp ngoặc trong những câu như vậy, mỗi ngoặc mở phải có đúng một ngoặc đóng cùng loại.
Dấu chấm, dấu phẩy trong hay ngoài ngoặc kép
Đây là chỗ tiếng Anh tự chia làm hai. Quy ước Mỹ, theo Chicago và AP, đặt dấu chấm và dấu phẩy bên trong ngoặc kép bất kể chúng có thuộc câu trích hay không: The report called the plan “ambitious.” Quy ước thường gặp ở Anh, hay được gọi là trích dẫn theo logic, chỉ đặt dấu bên trong khi nó thuộc về lời trích: The report called the plan ‘ambitious’. Dấu hỏi và dấu chấm than thì cả hai bên đều đặt theo logic.
Tiếng Việt không có sổ tay chính thức nào áp cho mọi ấn phẩm, nhưng cách làm phổ biến trên báo chí và sách gần với quy ước logic. Khi lời trích là một câu trọn vẹn đứng sau dấu hai chấm, dấu chấm đặt trong ngoặc: Bà nói: “Chúng ta sẽ làm lại từ đầu.” Khi chỉ trích một từ hoặc một cụm nằm giữa câu, dấu chấm đặt sau ngoặc: Báo cáo gọi kế hoạch này là “tham vọng”.
Hệ quả cho người dịch: khi dịch từ tiếng Anh Mỹ sang tiếng Việt, đừng chép máy móc vị trí dấu chấm. Câu He described the delay as “unacceptable.” nên thành Ông gọi sự chậm trễ này là “không thể chấp nhận”. Ngược lại, khi dịch tiếng Việt sang tiếng Anh cho một ấn phẩm Mỹ, người dịch phải dời dấu chấm vào trong ngoặc, dù trong bản gốc nó nằm ngoài. Đây là thay đổi dấu câu bắt buộc, không phải tuỳ ý.
Lời trích đã qua bản dịch: ngoặc kép không còn là nguyên văn
Ngoặc kép trong báo chí và văn bản học thuật ngầm hứa một điều: chữ bên trong là đúng lời người nói hoặc người viết. Khi lời đó vốn bằng tiếng nước ngoài và được dịch sang tiếng Việt, lời hứa ấy chỉ còn đúng một nửa. Người đọc có quyền biết điều này, nhất là khi câu trích được dùng làm bằng chứng cho một lập luận hoặc được đưa vào hồ sơ.
Cách làm phổ biến là ghi rõ ở lần trích đầu tiên rằng đây là lời dịch, ví dụ thêm "(lời dịch)" hoặc một chú thích chung ở đầu tài liệu: các câu trích từ nguồn tiếng Anh do người viết tự dịch. Trong văn bản học thuật, nhiều quy chuẩn trích dẫn yêu cầu ghi tên người dịch hoặc ghi chú "bản dịch của tác giả". Khi câu trích quan trọng, có thể đặt nguyên văn ở chú thích để người đọc tự đối chiếu.
Chiều ngược lại cũng vậy. Một doanh nghiệp Việt dịch lời phát biểu của giám đốc sang tiếng Anh cho thông cáo báo chí cần biết rằng báo nước ngoài sẽ trích câu tiếng Anh đó như lời nguyên văn. Vì thế bản dịch lời trích phải được người phát biểu hoặc người phụ trách duyệt trước khi phát hành. Một câu trích dịch lệch sắc thái, đặt trong ngoặc kép, rất khó đính chính về sau.
Ngoặc kép không chỉ dùng để trích lời
Đánh dấu từ được nhắc tới như một từ. Khi bàn về chính một chữ, tiếng Việt hay dùng ngoặc kép: chữ “bị” mang sắc thái bất lợi. Tiếng Anh trong văn bản biên tập thường dùng in nghiêng cho chức năng này. Dịch từ tiếng Anh sang, người dịch có thể chuyển in nghiêng thành ngoặc kép nếu nơi đăng không giữ được định dạng.
Đánh dấu nghĩa mỉa hoặc cách gọi chưa được chấp nhận. Ngoặc kép kiểu này ngầm nói người viết không hoàn toàn đồng ý với cách gọi: một “giải pháp” không giải quyết được gì. Khi dịch, người dịch phải giữ đúng thái độ đó, không thêm cũng không bớt. Thêm ngoặc kép vào một từ mà bản gốc không đặt là thêm một lời bình luận mà tác giả không viết.
Đánh dấu tên tác phẩm ngắn. Tiếng Anh dùng ngoặc kép cho tên bài báo, chương sách, bài hát, và in nghiêng cho tên sách, tên phim. Tiếng Việt thường dùng ngoặc kép hoặc in nghiêng cho cả hai nhóm. Khi dịch tài liệu tham khảo, người dịch giữ kiểu của văn bản đích nếu có quy định, còn không thì giữ nhất quán.
Đánh dấu thuật ngữ được định nghĩa trong hợp đồng. Hợp đồng tiếng Anh hay viết (the “Seller”) để định nghĩa một thuật ngữ. Bản tiếng Việt thường viết (sau đây gọi là “Bên Bán”). Ngoặc kép ở đây có giá trị pháp lý: nó xác định chuỗi chữ mà toàn bộ hợp đồng sẽ dùng, nên các lần nhắc sau phải dùng đúng chuỗi đó.
Lỗi kỹ thuật khi chép văn bản qua lại giữa các phần mềm
Nhiều lỗi ngoặc kép không do người dịch mà do công cụ. Bản dịch đi qua trình soạn thảo, phần mềm hỗ trợ dịch, hệ quản trị nội dung rồi đến thiết kế, mỗi chặng có thể đổi dấu theo cách riêng. Những lỗi người duyệt nên tìm:
- Ngoặc thẳng "…" và ngoặc cong “…” lẫn lộn trong cùng văn bản, do một phần gõ tay, một phần dán từ nơi khác.
- Chức năng tự đổi sang ngoặc cong hiểu nhầm hướng, sinh ra hai ngoặc mở ở hai đầu, thường gặp khi ngoặc đứng ngay sau một dấu câu khác hoặc sau con số.
- Ngoặc kép bị thay bằng mã ký tự hoặc dấu hỏi khi chuyển giữa các bảng mã, nhất là trong tệp xuất ra từ phần mềm cũ.
- Trong mã nguồn phần mềm và tệp dữ liệu, ngoặc thẳng là cú pháp; đổi sang ngoặc cong có thể làm hỏng tệp, nên phải hỏi lập trình viên trước khi sửa.
- Ngoặc « » của bản gốc tiếng Pháp hoặc 「」 của bản gốc tiếng Nhật còn sót trong bản dịch tiếng Việt vì người dịch chỉ sửa chữ, không sửa dấu.
Cách kiểm nhanh là dùng chức năng tìm kiếm cho từng ký tự: tìm ngoặc thẳng, tìm « và 「, đếm số ngoặc mở và đóng. Việc này mất vài phút với một tài liệu dài và bắt được phần lớn lỗi kể trên.
Chọn và áp quy ước ngoặc kép cho một dự án dịch
Với dự án dài hoặc có nhiều người dịch, quy ước ngoặc kép nên được quyết từ đầu và ghi thành văn bản. Các bước gợi ý:
- Xác định ngôn ngữ đích và thị trường đích (tiếng Anh cho Mỹ hay cho Anh, tiếng Trung giản thể hay phồn thể).
- Chọn ngoặc chính và ngoặc lồng; với tiếng Việt in ấn nên chọn ngoặc cong, với giao diện phần mềm có thể chấp nhận ngoặc thẳng nếu phông chữ không hiển thị tốt ngoặc cong.
- Ghi rõ vị trí dấu chấm và dấu phẩy so với ngoặc đóng.
- Ghi rõ tên tác phẩm, tên văn kiện dùng ngoặc kép hay in nghiêng.
- Cấu hình phần mềm soạn thảo hoặc phần mềm hỗ trợ dịch để tự đổi ngoặc đúng kiểu, rồi kiểm lại bằng chức năng tìm kiếm trước khi giao.
Một trang quy ước ngắn như vậy giúp các người dịch và biên tập viên khác nhau cho ra một văn bản nhìn như do một người viết. Đó là mục đích thật sự của mọi quy tắc dấu câu.
Câu hỏi thường gặp
Văn bản tiếng Việt dùng ngoặc thẳng có bị coi là sai không?
Không sai về chính tả. Ngoặc thẳng xuất hiện nhiều vì bàn phím chỉ có sẵn ký tự này. Trong ấn phẩm in và tài liệu trình bày cẩn thận, ngoặc cong được ưa chuộng hơn vì đẹp và rõ hướng mở đóng. Điều quan trọng là không trộn hai loại trong cùng một văn bản.
Dịch hội thoại trong truyện có cần giữ ngoặc kép như bản gốc không?
Không nhất thiết. Truyện tiếng Anh đặt lời thoại trong ngoặc kép, còn truyện tiếng Việt thường mở lời thoại bằng gạch đầu dòng ở đầu đoạn. Người dịch theo quy ước trình bày của nhà xuất bản tiếng Việt, miễn là nhất quán trong toàn cuốn và người đọc luôn biết ai đang nói.
Có nên đặt khoảng trắng bên trong ngoặc kép tiếng Việt không?
Không. Trong tiếng Việt và tiếng Anh, ngoặc kép áp sát chữ bên trong, khoảng trắng nằm ở phía ngoài. Khoảng trắng bên trong ngoặc là đặc điểm của tiếng Pháp và thường lọt vào bản dịch khi người dịch thay « » bằng “ ” mà quên xoá khoảng trắng.
Tên tác phẩm trong bản dịch nên in nghiêng hay đặt ngoặc kép?
Cả hai đều được dùng trong xuất bản tiếng Việt. In nghiêng gọn hơn nhưng mất khi văn bản đi qua nơi không giữ định dạng, ví dụ tin nhắn hay một số biểu mẫu trực tuyến. Ngoặc kép bền hơn khi chép qua lại. Chọn một cách theo nơi đăng và giữ nhất quán.
Khi trích lời có lỗi chính tả trong bản gốc, người dịch có sửa không?
Khi dịch, lỗi chính tả của ngôn ngữ nguồn không còn, vì người dịch viết lại bằng ngôn ngữ khác. Nếu lỗi đó mang ý nghĩa, ví dụ phản ánh trình độ hay giọng của người nói, người dịch có thể thể hiện bằng cách khác hoặc thêm chú thích. Trích nguyên văn cùng ngôn ngữ thì giữ lỗi và có thể đánh dấu bằng [sic].