Tiếng Anh phân biệt ba loại gạch: gạch nối ngắn (-, hyphen) nối các thành phần của một từ ghép, gạch ngang trung (–, en dash) chỉ khoảng hay quan hệ như 2020–2025, và gạch ngang dài (—, em dash) chen một ý phụ vào câu. Tiếng Việt dùng gạch nối rất ít, chủ yếu trong một số tên phiên âm và tổ hợp kiểu "Việt-Anh"; còn gạch ngang thì dùng nhiều, cho khoảng, cho chú thích giữa câu, cho lời thoại và cho liệt kê đầu dòng.
Khi dịch, ba dấu này không chuyển một đối một. Phần lớn gạch nối tiếng Anh biến mất trong bản tiếng Việt, vì tiếng Việt không ghép từ bằng gạch. Gạch ngang dài của tiếng Anh có khi giữ được, có khi nên đổi thành dấu phẩy, dấu hai chấm hay ngoặc đơn. Còn khi dịch tiếng Việt sang tiếng Anh, người dịch phải thêm gạch nối ở những chỗ tiếng Việt không hề có.
Bài này lần lượt đi qua từng loại gạch, những chỗ chuyển đổi hay sai, và một lỗi kỹ thuật ít ai để ý: phần mềm tự ngắt từ ở cuối dòng bằng gạch nối, rất dễ cắt nát chữ tiếng Việt.
Ba loại gạch và chức năng trong hai ngôn ngữ
Bàn phím thường chỉ có một phím gạch, nên trong văn bản đánh máy ba ký tự này hay bị gộp làm một. Trong văn bản biên tập cẩn thận, chúng là ba dấu khác nhau.
| Dấu | Tiếng Anh dùng để | Tiếng Việt dùng để | Khi dịch Anh → Việt |
|---|---|---|---|
| - gạch nối | Nối từ ghép (well-known, two-year), tiền tố (co-author), ngắt từ cuối dòng | Một số tên phiên âm, tổ hợp như Việt-Anh, mã số | Phần lớn bỏ, chuyển thành cụm từ |
| – gạch ngang trung | Khoảng số, ngày (pages 10–25), quan hệ (the Hanoi–Haiphong route); nhiều báo Anh dùng có khoảng trắng thay cho gạch dài | Khoảng (2020–2025), tuyến (Hà Nội – Hải Phòng), chú thích giữa câu | Thường giữ nguyên |
| — gạch ngang dài | Chen ý phụ, nhấn mạnh, ngắt lời; theo quy ước Mỹ thường viết liền không khoảng trắng | Ít dùng hơn; có nơi dùng cho lời thoại | Giữ, hoặc đổi sang phẩy, hai chấm, ngoặc đơn |
Tiếng Việt in ấn không thống nhất tuyệt đối về việc dùng gạch trung hay gạch dài cho chú thích giữa câu và cho lời thoại. Nhiều nhà xuất bản dùng gạch trung có khoảng trắng hai bên, một số dùng gạch dài. Điều quan trọng là không dùng gạch nối ngắn cho các chức năng này: "Hà Nội - Hải Phòng" với gạch nối ngắn là dạng đánh máy chấp nhận được trong văn bản thường ngày, nhưng trong ấn phẩm, gạch ngang trung đẹp và đúng hơn.
Một ký tự nữa hay bị lẫn với gạch là dấu trừ (−). Trong văn bản kỹ thuật, "−5 °C" nên dùng dấu trừ chứ không phải gạch nối, vì một số phần mềm có thể ngắt dòng ngay sau gạch nối, để dấu gạch đứng một mình ở cuối dòng và con số rơi xuống dòng dưới.
Tính từ ghép có gạch nối: biến mất khi sang tiếng Việt
Tiếng Anh dùng gạch nối để biến một cụm từ thành một tính từ đứng trước danh từ: a two-year contract, a well-known brand, a step-by-step guide, a 24-hour service. Gạch nối ở đây có chức năng ngữ pháp: nó cho biết các từ đi thành một khối bổ nghĩa cho danh từ. Đặt sau danh từ thì nhiều cụm bỏ gạch: the brand is well known, the contract lasts two years.
Tiếng Việt đặt bổ ngữ sau danh từ và không cần gạch nối để nhóm chúng: "hợp đồng hai năm", "thương hiệu nổi tiếng", "hướng dẫn từng bước", "dịch vụ 24 giờ". Lỗi hay gặp ở người dịch mới là mang gạch nối sang: "dịch vụ 24-giờ", "hướng dẫn từng-bước". Lỗi khác là dịch từng chữ theo thứ tự tiếng Anh, sinh ra những câu như "một hai năm hợp đồng".
Gạch nối tiếng Anh đôi khi phân biệt nghĩa: a small-business owner là chủ một doanh nghiệp nhỏ, còn a small business owner có thể hiểu là một ông chủ doanh nghiệp có vóc người nhỏ, dù thực tế người đọc thường đoán được. Re-cover (bọc lại) khác recover (hồi phục). Khi dịch, người dịch đọc gạch nối như một tín hiệu nghĩa, rồi diễn đạt nghĩa đó bằng trật tự từ tiếng Việt.
Dịch Việt sang Anh: thêm gạch nối ở chỗ tiếng Việt không có
Chiều ngược lại khó hơn, vì tiếng Việt không cho tín hiệu nào. "Kế hoạch năm năm" sang tiếng Anh phải là a five-year plan, có gạch nối và year ở số ít. "Sản phẩm thân thiện với môi trường" là an environmentally friendly product: không có gạch nối, vì quy tắc của nhiều sổ tay là không gạch nối sau trạng từ đuôi -ly. "Phần mềm mã nguồn mở" là open-source software khi đứng trước danh từ.
Một số tiền tố tiếng Anh có gạch nối tuỳ sổ tay và tuỳ từ: co-operate hay cooperate, e-mail hay email, pre-school hay preschool. Xu hướng chung trong tiếng Anh là bỏ dần gạch nối khi một từ đã quen thuộc. Người dịch nên tra một từ điển tiếng Anh hiện hành hoặc theo sổ tay của nơi đăng, rồi giữ một dạng cho cả văn bản.
Lỗi đáng tránh nhất khi dịch tên tổ chức và chức danh là tự thêm gạch nối không có trong tên chính thức. Nếu doanh nghiệp đã đăng ký tên tiếng Anh không có gạch nối, bản dịch giữ đúng như vậy, dù theo ngữ pháp có thể thêm. Tên riêng là quyết định của chủ tên, không phải của người dịch.
Còn một ca nữa hay gặp trong tài liệu sản phẩm: chuỗi tính từ ghép dài kiểu easy-to-use, low-maintenance, energy-saving air purifier. Tiếng Anh xếp được ba khối gạch nối trước danh từ, tiếng Việt thì không. Bản dịch tự nhiên đưa danh từ lên đầu rồi kể các đặc điểm sau: "máy lọc không khí dễ dùng, ít phải bảo dưỡng và tiết kiệm điện". Đó là chỗ người dịch phải đổi cả cấu trúc chứ không chỉ bỏ gạch.
Gạch ngang trong tiếng Việt: lời thoại, liệt kê và chú thích
Lời thoại. Truyện tiếng Việt thường mở mỗi lượt lời bằng một gạch ngang ở đầu đoạn, không dùng ngoặc kép như tiếng Anh. Khi dịch tiểu thuyết tiếng Anh, người dịch chuyển ngoặc kép sang gạch đầu dòng theo quy ước của nhà xuất bản. Khó nhất là những câu mà lời thoại và lời kể đan vào nhau trong cùng một đoạn tiếng Anh; người dịch phải tách lời, đặt phần kể sau một gạch ngang khác hoặc sau dấu phẩy, sao cho người đọc vẫn biết chỗ nào là lời nhân vật.
Liệt kê đầu dòng. Văn bản hành chính và giáo trình tiếng Việt hay dùng gạch ngang làm ký hiệu đầu dòng cho các ý liệt kê, trong khi tài liệu tiếng Anh dùng dấu chấm tròn. Khi dịch, nên theo kiểu trình bày của văn bản đích; nếu bản dịch tiếng Việt dùng để nộp cơ quan, giữ đúng hình thức mà mẫu yêu cầu.
Chú thích giữa câu. Gạch ngang dài tiếng Anh như trong The deadline — already extended twice — cannot move again có thể giữ trong tiếng Việt: "Hạn nộp – vốn đã gia hạn hai lần – không thể lùi nữa." Nhưng nếu một đoạn có nhiều gạch ngang, bản tiếng Việt sẽ lổn nhổn. Khi đó đổi một số chỗ sang dấu phẩy hoặc ngoặc đơn.
Nhấn mạnh hoặc chuyển ý. Tiếng Anh hay dùng gạch dài để dồn ý về cuối câu: There was one thing missing — the signature. Tiếng Việt diễn đạt tự nhiên bằng dấu hai chấm: "Còn thiếu một thứ: chữ ký." Đây là chỗ đổi dấu làm câu tiếng Việt chuẩn hơn.
Gạch nối trong tên phiên âm: thực tế lưu hành chưa thống nhất
Tiếng Việt từng phiên âm tên nước ngoài theo từng âm tiết nối bằng gạch, kiểu "Mát-xcơ-va", "Ô-xtrây-li-a". Cách viết này phản ánh việc tiếng Việt ghi từng âm tiết rời. Từ vài thập niên nay, xu hướng phổ biến trên báo chí và sách là giữ nguyên dạng viết gốc của các ngôn ngữ dùng chữ Latinh hoặc viết liền dạng phiên âm, ví dụ "Australia" hay "Ôxtrâylia", nhưng sách giáo khoa và một số cơ quan vẫn có quy định riêng.
Với người dùng bản dịch, điều cần biết là không có một dạng duy nhất đúng cho mọi văn bản. Một tài liệu có thể dùng "Matxcơva" ở đoạn này và "Moskva" ở đoạn khác vì người dịch chép từ nhiều nguồn; đó mới là lỗi. Quy ước phiên âm tên riêng là một chủ đề rộng hơn chuyện dấu gạch, và cách chọn dạng tên nằm ở mảng tên riêng, địa danh. Ở đây chỉ nhấn một điểm: đã chọn viết có gạch nối thì giữ cho mọi tên cùng loại.
Trong tiếng Anh, tên người có gạch nối như họ kép phải giữ nguyên gạch, kể cả trong bản dịch tiếng Việt. Một người họ Smith-Jones vẫn là Smith-Jones. Bỏ gạch hoặc tách thành hai từ có thể khiến tên không khớp với giấy tờ tuỳ thân, rất phiền khi bản dịch dùng cho hồ sơ.
Tắt ngắt từ tự động và kiểm gạch trong bản dịch tiếng Việt
Phần mềm dàn trang và trình soạn thảo có chức năng tự ngắt từ dài ở cuối dòng bằng một gạch nối. Chức năng này dựa trên bộ quy tắc của từng ngôn ngữ. Nếu đoạn tiếng Việt bị đặt nhầm ngôn ngữ là tiếng Anh, phần mềm có thể ngắt đôi một âm tiết như "nguy-ên" hay "thư-ờng", tạo ra chữ không tồn tại. Quy trình kiểm gợi ý:
- Đặt đúng ngôn ngữ cho từng đoạn trong tệp dịch; nếu phần mềm không có quy tắc ngắt từ tiếng Việt, tắt hẳn chức năng ngắt từ cho các đoạn tiếng Việt.
- Tìm mọi gạch nối ngắn trong bản tiếng Việt và xem từng chỗ: có phải tính từ ghép bê từ tiếng Anh sang không, có phải gạch ngang bị gõ nhầm thành gạch nối không.
- Thay gạch nối giữa hai số hoặc hai địa danh chỉ khoảng bằng gạch ngang trung, áp một quy ước khoảng trắng cho cả văn bản.
- Với bản tiếng Anh, kiểm các tính từ ghép trước danh từ đã có gạch nối, và các con số âm đã dùng dấu trừ.
- Đọc bản in thử hoặc bản xuất PDF cuối cùng, vì lỗi ngắt từ chỉ xuất hiện sau khi dàn trang.
Bước cuối là bước hay bị bỏ qua nhất. Người dịch giao tệp sạch, người dàn trang đổ chữ vào khuôn, và gạch nối tự động chỉ xuất hiện ở bản in. Nếu bạn là người duyệt bản dịch cuối cùng, hãy xin bản dàn trang chứ không chỉ tệp chữ.
Câu hỏi thường gặp
Gõ gạch ngang trung và gạch ngang dài trên máy tính thế nào?
Nhiều trình soạn thảo tự đổi hai gạch nối liên tiếp thành gạch ngang khi gõ, và có bảng ký tự đặc biệt để chèn. Trên điện thoại, giữ lâu phím gạch thường hiện ra các loại gạch khác. Người dịch làm nhiều có thể đặt phím tắt riêng để khỏi phải tìm mỗi lần.
Ghi khoảng ngày tháng trong tiếng Việt nên dùng gạch ngang hay chữ "đến"?
Trong văn bản trang trọng và văn bản hành chính, viết "từ ngày… đến ngày…" rõ ràng hơn, tránh hiểu nhầm có tính ngày cuối hay không. Trong bảng biểu, chú thích hoặc chỗ cần gọn, gạch ngang trung là đủ. Văn bản có giá trị pháp lý nên ưu tiên chữ.
Có nên giữ gạch ngang dài của tác giả tiếng Anh khi dịch văn học không?
Thường nên giữ khi gạch ngang tạo nhịp hoặc thể hiện giọng nhân vật ngắt lời, vì đó là một phần phong cách. Nhưng nếu gạch ngang lời thoại tiếng Việt đã được dùng cho lượt lời, gạch dài trong câu có thể gây rối; khi đó người dịch cân nhắc dùng dấu chấm lửng hoặc dấu phẩy.
Tên công ty tiếng Anh có gạch nối có được bỏ gạch trong bản tiếng Việt không?
Không nên. Tên công ty là tên riêng đã đăng ký, phải giữ đúng từng ký tự kể cả gạch nối, dấu chấm và chữ hoa. Việc bỏ hoặc thêm gạch nối có thể khiến tên trong bản dịch không khớp với hồ sơ đăng ký, gây phiền khi đối chiếu.
Vì sao bản PDF xuất ra có chữ tiếng Việt bị cắt đôi ở cuối dòng?
Thường do chức năng ngắt từ tự động đang chạy với quy tắc của ngôn ngữ khác. Cách xử lý là đặt đúng ngôn ngữ cho đoạn văn hoặc tắt ngắt từ, rồi xuất lại. Không nên sửa trực tiếp trên PDF vì lần xuất sau lỗi sẽ quay lại.
