Ngày 18/11/1956, tại một buổi tiếp tân ở Moskva có các đại sứ phương Tây dự, nhà lãnh đạo Liên Xô Nikita Khrushchev nói câu tiếng Nga “My vas pokhoronim”, được dịch sang tiếng Anh là “We will bury you”. Báo chí phương Tây đưa câu này như lời đe doạ huỷ diệt, và nó trở thành một trong những câu trích dẫn nổi tiếng nhất thời Chiến tranh Lạnh.
Nhiều nhà nghiên cứu và người dịch tiếng Nga cho rằng trong ngữ cảnh ấy, ý của câu gần hơn với “phía này sẽ sống lâu hơn các ông, sẽ có mặt trong đám tang của các ông” — tức là một tuyên bố rằng hệ thống phương Tây sẽ tự sụp đổ trước, không phải lời doạ tấn công. Bản dịch không sai chữ nào, nhưng chuyển sát chữ một cách nói có hàm ý thành ngữ đã làm đổi hẳn sắc thái. Đây là ví dụ kinh điển cho bẫy dịch thành ngữ trong ngoại giao.
Câu nói trong bối cảnh năm 1956
Năm 1956 là năm căng thẳng: khủng hoảng kênh đào Suez và các biến động ở Đông Âu diễn ra gần như cùng lúc. Câu nói của Khrushchev nằm trong một đoạn ứng khẩu nói với các nhà ngoại giao phương Tây, đại ý rằng dù họ thích hay không, lịch sử đứng về phía Liên Xô, rồi tiếp: “My vas pokhoronim”.
Động từ pokhoronit nghĩa đen là chôn cất. Trong tiếng Nga, cách nói “sẽ chôn ai đó” có thể dùng theo nghĩa “sống lâu hơn ai đó, tiễn đưa người đó” — tương tự cách nói trong nhiều ngôn ngữ khác về việc chứng kiến sự kết thúc của đối thủ. Câu này cũng vang lại một ý quen thuộc trong lý luận Marx, rằng giai cấp tư sản tự tạo ra “những người đào mồ” cho chính mình. Với người nghe có nền tảng ấy, ý của câu là dự báo về lịch sử hơn là kế hoạch hành động.
Với người nghe tiếng Anh năm 1956, “We will bury you” nói từ miệng lãnh đạo một cường quốc hạt nhân thì gần như chỉ có một cách hiểu: phía Liên Xô sẽ tiêu diệt phương Tây. Người dịch đã chuyển đúng từng chữ; cái không chuyển được là trường liên tưởng mà câu nói mang theo trong tiếng Nga.
Khrushchev tự giải thích và vì sao lời giải thích không đủ
Câu nói theo Khrushchev suốt nhiều năm. Năm 1963, trong một bài nói ở Nam Tư, ông nhắc lại rằng mình từng nói sẽ chôn phương Tây và gặp rắc rối vì câu đó, rồi giải thích rằng tất nhiên không phải chôn bằng xẻng, mà chính giai cấp công nhân của các nước ấy sẽ làm việc đó. Lời giải thích này nhất quán với cách hiểu “dự báo lịch sử”.
Tuy vậy, lời giải thích đến sau bảy năm, khi câu trích đã định hình hình ảnh của ông trong công luận phương Tây. Đây là đặc điểm chung của các vụ dịch sai trong ngoại giao: bản dịch đầu tiên tạo ấn tượng, mọi đính chính về sau chỉ sửa được một phần. Lý do không chỉ là tâm lý; bản dịch đầu tiên được trích dẫn, in lại, dạy trong sách, còn đính chính thì ít người đọc.
Cũng cần công bằng: một số nhà phân tích cho rằng giọng điệu chung của Khrushchev trong các dịp ấy vốn mang tính khiêu khích, nên người nghe phương Tây đọc ra sự hăm doạ không hoàn toàn là do bản dịch. Kết luận cân bằng là bản dịch sát chữ đã làm nặng thêm một câu vốn đã gay gắt, chứ không biến một câu ôn hoà thành đe doạ.
Kuzkina mat: một thành ngữ khác làm khó người dịch
Ba năm sau, trong cuộc tranh luận ngẫu hứng với Phó Tổng thống Mỹ Richard Nixon tại triển lãm quốc gia Mỹ ở Moskva tháng 7/1959 — thường gọi là “cuộc tranh luận trong bếp” — Khrushchev dùng thành ngữ pokazat kuzkinu mat, nghĩa đen là “cho xem mẹ của Kuzka”. Theo các tường thuật thường được dẫn, câu này được dịch gần sát chữ, khiến người nghe phía Mỹ không hiểu ông muốn nói gì.
Thành ngữ này trong tiếng Nga mang nghĩa đại loại “cho biết tay”, “cho một bài học nhớ đời”. Không có cách dịch nào vừa giữ hình ảnh vừa giữ nghĩa: dịch sát chữ thì vô nghĩa, dịch nghĩa thì mất màu sắc dân dã, mà cũng phải chọn mức độ — “cho các ông thấy” nhẹ hơn nhiều so với “cho các ông biết tay”.
Hai trường hợp đặt cạnh nhau cho thấy hai mặt của cùng một bẫy. Với “chôn các ông”, dịch sát chữ tạo ra một nghĩa mạnh hơn bản gốc. Với “mẹ của Kuzka”, dịch sát chữ xoá mất nghĩa. Trong cả hai, người nghe nhận được thông điệp khác với điều người nói muốn truyền đạt.
Dịch nói trực tiếp khác dịch viết thế nào trong tình huống này
Phần lớn các vụ dịch sai trong ngoại giao xảy ra ở dịch nói, không phải dịch viết, và điều đó không ngẫu nhiên. Người dịch viết có thời gian tra cứu, hỏi lại, thêm chú thích, và có biên tập viên đọc lại. Người dịch nói ở một buổi tiếp tân có khoảng vài giây giữa lúc người nói dứt câu và lúc phải nói tiếp, không có từ điển, không có ai kiểm, trong khi cả phòng đang chờ.
Trong vài giây ấy, phản xạ an toàn nhất với một thành ngữ lạ là dịch sát chữ: người dịch không thể bị trách là đã “bịa thêm ý”. Phản xạ ngược lại — dịch ý theo cách mình hiểu — đòi hỏi người dịch tự tin về ý định của người nói, và nếu đoán sai, họ sẽ bị trách là đã làm nhẹ hoặc xuyên tạc. Trong môi trường chính trị căng thẳng, người dịch có lý do để chọn an toàn cho bản thân.
Chính vì thế, giới nghiên cứu phiên dịch thường nhấn mạnh rằng trách nhiệm không chỉ nằm ở người dịch. Người nói ứng khẩu thành ngữ trước khách nước ngoài đã đặt người dịch vào tình thế khó; bên nghe nhận câu trích qua báo chí mà không hỏi lại phía bên kia cũng góp phần vào hiểu lầm. Một hệ thống làm việc tốt có chỗ cho người dịch báo lại những câu có thể hiểu nhiều cách, và có kênh để hai bên làm rõ trước khi phản ứng công khai.
Ba cách dịch một thành ngữ và cái giá của từng cách
Người dịch gặp thành ngữ luôn phải cân giữa hình thức và ý. Bảng dưới áp vào chính câu năm 1956:
| Cách dịch | Ví dụ với “My vas pokhoronim” | Được gì | Mất gì |
|---|---|---|---|
| Sát chữ | “We will bury you” | Trung thành bề mặt, không ai trách người dịch thêm ý | Người nghe hiểu theo nghĩa đen, sắc thái thành ngữ mất hẳn |
| Tương đương chức năng | “We will outlive you”, “We will be there at your funeral” | Truyền gần đúng ý dự báo | Người dịch phải tự diễn giải ý định; nếu đoán sai thì làm nhẹ một lời đe doạ thật |
| Sát chữ kèm chú thích | “We will bury you” cùng ghi chú về nghĩa thành ngữ | Người đọc được cả hai lớp nghĩa | Chỉ làm được trong văn bản viết hoặc báo cáo, không làm được khi dịch nói trực tiếp |
Trong phiên dịch trực tiếp ở buổi tiếp tân, người dịch chỉ có vài giây và không thể chú thích. Đó là lý do các cơ quan ngoại giao thường yêu cầu người dịch báo cáo lại sau buổi gặp những câu có thể hiểu nhiều cách, để người ra quyết định không chỉ dựa vào câu đã nói ra trên sàn.
Bài học khi làm việc với thành ngữ trong đàm phán và văn bản
Doanh nghiệp Việt Nam đàm phán với đối tác nước ngoài cũng gặp bẫy này theo cả hai chiều. Thành ngữ tiếng Việt như “cho biết tay”, “ăn cháo đá bát”, “được voi đòi tiên” nếu dịch sát chữ thì đối tác hoặc không hiểu, hoặc hiểu nặng hơn ý người nói. Vài nguyên tắc:
- Người nói nên tránh thành ngữ ở các câu quan trọng khi biết lời mình sẽ qua phiên dịch. Nói thẳng ý là cách giảm rủi ro rẻ nhất.
- Người dịch nên dịch ý, giữ mức độ. Câu gay gắt thì dịch gay gắt, câu đùa thì dịch đùa; không làm mạnh lên hay làm nhẹ đi để “giữ hoà khí”.
- Khi không chắc mức độ, hỏi lại người nói trước khi chuyển, nếu tình huống cho phép một nhịp dừng.
- Ghi lại các câu nhạy cảm sau buổi làm việc, kèm cách đã dịch và các cách hiểu khác, để bên mình nắm rõ đối tác có thể đã hiểu thế nào.
- Phản ứng bất thường của đối tác là tín hiệu kiểm bản dịch. Nếu bên kia sững lại, im lặng hay phản ứng gắt sau một câu, hãy nghĩ đến khả năng câu ấy đã bị hiểu khác.
- Trong văn bản viết, không dùng thành ngữ ở điều khoản. Hợp đồng, biên bản, thư chính thức nên dùng câu nghĩa đen để bản dịch không phải đoán.
Thành ngữ tiếng Việt dễ gây hiểu lầm khi dịch sát chữ sang tiếng Anh
Bẫy ở câu nói năm 1956 có ở mọi cặp ngôn ngữ. Một số cách nói tiếng Việt quen dùng trong công việc, nếu chuyển từng chữ, sẽ làm người nghe nước ngoài hiểu lệch:
| Cách nói tiếng Việt | Nếu dịch sát chữ | Ý thật thường là | Hướng dịch an toàn |
|---|---|---|---|
| “Cho biết tay” | Như một lời doạ dùng vũ lực | Sẽ cho thấy năng lực, đôi khi chỉ là nói vui | Dịch theo đúng mức: “show what we can do” hoặc giải thích đây là cách nói đùa |
| “Để em xem đã” | “Let me see” — nghe như đồng ý sẽ xem xét nghiêm túc | Có khi là từ chối khéo | Người nói nên nói rõ; người dịch có thể báo sắc thái cho bên mình |
| “Chết rồi” | “We are dead” — nghe như có tai nạn | Ồ, có vấn đề rồi | “Oh no”, “we have a problem” |
| “Ăn cơm chưa?” | Câu hỏi về bữa ăn thật | Lời chào hỏi | Dịch thành lời chào tương ứng |
| “Được voi đòi tiên” | Hình ảnh khó hiểu, có thể bị coi là xúc phạm | Đòi hỏi ngày càng nhiều | “asking for more and more”, tránh hình ảnh |
| “Không thành vấn đề” | “It is not a problem” — hiểu là cam kết chắc | Có khi chỉ là lời xã giao | Người nói nên nêu điều kiện cụ thể nếu chưa chắc |
Bảng này không nhằm cấm dùng thành ngữ, mà nhắc rằng trong đàm phán, câu nào sẽ được bên kia ghi nhớ và hành động theo thì nên nói bằng nghĩa đen.
Chiều ngược lại cũng vậy: đối tác nói tiếng Anh dùng các cách nói như “we will take it under advisement” hay “that is an interesting idea” có khi là cách từ chối lịch sự. Người dịch sang tiếng Việt nếu chuyển thành “sẽ cân nhắc”, “ý tưởng hay” mà không báo sắc thái thì bên Việt Nam dễ chờ đợi một kết quả sẽ không đến. Bẫy thành ngữ không chỉ làm câu nghe nặng hơn, mà còn làm câu nghe hứa hẹn hơn ý người nói.
Câu hỏi thường gặp
Câu “We will bury you” tiếng Nga nguyên văn là gì?
Nguyên văn là “My vas pokhoronim”, nằm trong một đoạn ứng khẩu đại ý lịch sử đứng về phía Liên Xô. Động từ pokhoronit nghĩa đen là chôn cất, nhưng cả câu trong ngữ cảnh đó thường được hiểu là sẽ sống lâu hơn, sẽ chứng kiến sự kết thúc của đối phương.
Người dịch năm 1956 có dịch sai không?
Xét từng chữ thì không sai. Vấn đề là dịch sát chữ không truyền được sắc thái thành ngữ và nền lý luận đi kèm. Nhiều người trong nghề coi đây là lỗi chọn chiến lược dịch hơn là lỗi nghĩa, và cũng thừa nhận khi dịch nói trực tiếp rất khó làm khác.
Khrushchev có thật sự nói sẽ tấn công phương Tây không?
Câu nói năm 1956 không phải tuyên bố quân sự. Bản thân ông năm 1963 giải thích rằng ý là giai cấp công nhân các nước ấy sẽ làm việc đó. Tuy nhiên giọng điệu của ông khi ấy vốn gay gắt, nên cảm giác bị đe doạ của người nghe không chỉ do bản dịch.
Dịch thành ngữ tiếng Việt sang tiếng Anh nên thế nào?
Ưu tiên dịch ý với mức độ tương đương, có thể dùng thành ngữ tiếng Anh gần nghĩa nếu sắc thái khớp. Với văn bản quan trọng, nên viết lại thành câu nghĩa đen ngay từ bản tiếng Việt để không phụ thuộc vào lựa chọn của người dịch.
Phiên dịch viên có được phép làm nhẹ câu nói gay gắt không?
Theo chuẩn mực nghề, người dịch phải trung thành với ý và mức độ của người nói, không tự ý làm nhẹ hay làm nặng. Nếu thấy câu nói có thể gây hiểu lầm, cách đúng là báo cho người mình phục vụ, không phải tự sửa.
Có tài liệu nào phân tích các vụ dịch sai trong ngoại giao không?
Có nhiều sách hồi ký của phiên dịch viên ngoại giao và các nghiên cứu dịch thuật học về phiên dịch chính trị. Khi đọc, nên ưu tiên tác phẩm có dẫn nguồn tư liệu gốc và phân biệt rõ hồi ức cá nhân với sự kiện đã được kiểm chứng.