Ở một nhóm âm tiết nhất định, tiếng Việt chấp nhận cả i và y: kĩ thuật và kỹ thuật, lí do và lý do, tỉ lệ và tỷ lệ, hi vọng và hy vọng, Mĩ và Mỹ. Đây là những âm tiết chỉ có một nguyên âm i đứng sau phụ âm đầu, chủ yếu là từ Hán Việt. Cả hai dạng đang được dùng rộng rãi; sách giáo khoa nhiều năm theo hướng viết i, còn báo chí, văn bản hành chính và tên riêng dùng y rất phổ biến. Bản dịch nên chọn một dạng và giữ nhất quán, trừ tên riêng phải giữ đúng như gốc.
Điều người dùng bản dịch cần biết ngay là phạm vi được hoán đổi hẹp hơn nhiều người nghĩ. "Tay" và "tai", "may" và "mai", "thuỷ" và "thui" là những chữ khác hẳn nhau về âm và nghĩa. Thay i bằng y ngoài phạm vi cho phép là lỗi chính tả thật, và lỗi này thường xuất hiện chính vì người viết tưởng i và y luôn đổi cho nhau được.
Bài này khoanh rõ vùng được đổi và vùng không được đổi, đặt chuyện này vào bối cảnh lịch sử chữ Quốc ngữ, rồi đi vào ba tình huống hay gặp trong bản dịch: tên người, tên nước, và chữ "tỉ/tỷ" trong số tiền.
Vùng được đổi và vùng không được đổi
Quy tắc cốt lõi: i và y chỉ hoán đổi được khi chúng đứng một mình làm nguyên âm duy nhất của âm tiết, ngay sau phụ âm đầu và không có âm cuối. Khi i hoặc y nằm trong một tổ hợp vần, chúng ghi những âm khác nhau và không đổi được.
| Trường hợp | Ví dụ | Đổi được không? |
|---|---|---|
| Âm tiết chỉ có i sau phụ âm h, k, l, m, t | hi/hy, kĩ/kỹ, lí/lý, mĩ/mỹ, tỉ/tỷ | Được, hai dạng đều lưu hành |
| Âm tiết chỉ có nguyên âm, không phụ âm đầu | y tế, ý kiến, ỷ lại | Thường viết y; không đổi tuỳ tiện |
| Từ thuần Việt và nhiều chữ sau d, n, r, s, v, x, ch, gh, kh, nh, ph, th | chỉ, nghĩ, khỉ, nhỉ, phải, thi, xin | Hầu như luôn viết i |
| Vần ai/ay, oai/oay, ui/uy | tai/tay, mai/may, hoai/hoay, thui/thuỷ | Không: hai vần ghi hai âm khác nhau |
| Vần có âm cuối hoặc nguyên âm đôi | kiên, yên, khuya, tuyết | Không: chính tả cố định |
| Sau qu | quý, quy định | Thường viết y; dạng "qui" có gặp nhưng ít |
Dòng thứ tư là nguồn lỗi nghiêm trọng nhất. "Tai nạn" và "tay nạn", "thời hai" và "thời hay" không phải hai cách viết của một từ. Người tưởng i/y luôn tự do có thể sửa sai cả một văn bản khi chạy thay thế hàng loạt.
Ngoài ra, một vài chữ sau phụ âm như "sĩ", "bác sĩ" cũng có dạng "sỹ" xuất hiện trong tên riêng và trên biển hiệu, nhưng trong văn bản thường, "sĩ" là dạng phổ biến hơn hẳn.
Vì sao có hai cách viết: một chút lịch sử chữ Quốc ngữ
Chữ Quốc ngữ hình thành trong thế kỷ XVII qua công việc ghi âm tiếng Việt bằng chữ Latinh của những người châu Âu đến Việt Nam và những người Việt cộng tác với họ; cuốn từ điển Việt–Bồ–La của Alexandre de Rhodes in năm 1651 là một mốc thường được nhắc. Trong buổi đầu, cách ghi i và y chịu ảnh hưởng chính tả các ngôn ngữ châu Âu, và không hoàn toàn nhất quán. Qua thời gian, thói quen dùng y ở cuối một số âm tiết Hán Việt được duy trì trong in ấn, tạo nên những dạng như "kỹ", "lý", "mỹ".
Ở nửa sau thế kỷ XX, các quy định chính tả dùng trong sách giáo khoa ở miền Bắc rồi trên cả nước theo hướng đơn giản hoá: khi i và y ghi cùng một âm và đứng một mình sau phụ âm, viết i. Lập luận là một âm nên ghi bằng một chữ, giúp học sinh học chính tả nhất quán. Từ đó các thế hệ học sinh quen với "kĩ thuật", "lí do", "Mĩ", trong khi nhiều tờ báo, nhà xuất bản và văn bản hành chính vẫn giữ "kỹ", "lý", "Mỹ".
Hiện nay chưa có một chuẩn duy nhất áp cho mọi loại văn bản. Người dịch và người dùng bản dịch nên coi đây là chuyện quy ước của từng nơi, không phải chuyện đúng sai. Nếu cần căn cứ chính thức cho một ấn phẩm giáo dục, hãy đọc văn bản quy định chính tả hiện hành của Bộ Giáo dục và Đào tạo cho sách giáo khoa, thay vì dựa vào trí nhớ hay lời truyền miệng.
Tên người và tên nước: giữ đúng như gốc
Tên người là vùng không được đụng. Người tên "Lý Thị Mỹ" trên giấy tờ phải được ghi đúng "Lý Thị Mỹ" trong mọi bản dịch, dù văn bản xung quanh viết "lí", "mĩ". Ngược lại, người tên "Huy Kiên" mà bản dịch viết "Hui Kiên" thì đó là sai, vì "uy" không đổi được. Trong hồ sơ, một chữ i/y khác đi có thể khiến tên không khớp với cơ sở dữ liệu của nơi nhận.
Tên nước "Mỹ" đáng nói riêng. Báo chí và văn bản đối ngoại hầu như dùng "Mỹ", sách giáo khoa nhiều năm dùng "Mĩ". Trong tên cơ quan, tổ chức, tên văn kiện có chữ này, người dịch theo đúng dạng đã được dùng chính thức. Trong thân văn của một bản dịch thông thường, chọn một dạng và giữ đều; trộn "Mỹ" và "Mĩ" trong cùng một trang là lỗi biên tập dễ thấy nhất.
Tên doanh nghiệp, nhãn hiệu, tên trường học cũng theo dạng đăng ký. Ví dụ giả định: một trường có tên đăng ký "Trường Kỹ thuật Nghiệp vụ Bình Minh" thì bản dịch giữ "Kỹ thuật" ở tên trường, dù thân văn của bản dịch đang viết "kĩ thuật". Đây không phải mâu thuẫn chính tả mà là tôn trọng tên riêng. Để người đọc không thắc mắc, bảng quy ước của dự án nên ghi rõ ngoại lệ này, và người duyệt không "sửa" tên riêng cho khớp với thân văn.
Tỉ hay tỷ: khi chữ i/y nằm cạnh con số
Chữ "tỉ/tỷ" vừa có nghĩa là đơn vị một nghìn triệu, vừa nằm trong "tỉ lệ/tỷ lệ", "tỉ giá/tỷ giá", "tỉ số/tỷ số". Văn bản tài chính, ngân hàng và báo cáo doanh nghiệp dùng "tỷ" rất phổ biến; sách giáo khoa và một số ấn phẩm dùng "tỉ". Trong một bản dịch báo cáo tài chính, bảng biểu, chú thích và thân văn có thể do những người khác nhau dịch, nên "tỷ đồng" ở bảng và "tỉ đồng" ở thân văn là lỗi rất hay gặp.
Ở đây sự nhất quán không chỉ là thẩm mỹ. Người đọc báo cáo tài chính tìm kiếm trong tài liệu dài bằng chức năng tìm kiếm; nếu tìm "tỷ lệ" mà một nửa văn bản viết "tỉ lệ", họ sẽ bỏ sót. Doanh nghiệp đã có bảng thuật ngữ nên ghi rõ dạng chọn cho cả "tỉ/tỷ" lẫn các từ ghép của nó.
Khi dịch Anh sang Việt, chữ billion thành "tỷ" hoặc "tỉ" theo quy ước đã chọn. Chuyện quy đổi giữa billion, milliard và cách ghi số lớn trong từng ngôn ngữ là một chủ đề riêng về số liệu; ở đây chỉ nhắc rằng chữ dùng để ghi đơn vị đó cũng phải được thống nhất như mọi chữ i/y khác.
Hiểu lầm phổ biến về i và y
Hiểu lầm: i ngắn, y dài, phát âm khác nhau. Thực tế: trong vùng được hoán đổi như "kĩ/kỹ", "lí/lý", hai chữ ghi cùng một âm. Cảm giác "y dài hơn" thường đến từ chỗ y xuất hiện trong các vần như "ay", "uy", nơi nó thật sự đi cùng một âm khác.
Hiểu lầm: viết y trang trọng hơn, viết i là kiểu học sinh. Thực tế: đây là ấn tượng do thói quen, không phải quy tắc. Nhiều ấn phẩm học thuật nghiêm túc viết i; nhiều văn bản hành chính viết y. Mức độ trang trọng của văn bản nằm ở nội dung và cách diễn đạt.
Hiểu lầm: chỉ cần thống nhất trong thân văn. Thực tế: tiêu đề, mục lục, chú thích hình, bảng biểu, chân trang và siêu dữ liệu của tệp cũng là một phần văn bản. Lỗi lẫn lộn hay nằm chính ở những chỗ ít người đọc lại này.
Hiểu lầm: tên riêng cũng nên đổi theo chuẩn chung. Thực tế: tên riêng luôn theo dạng gốc. Đây là điểm không có ngoại lệ trong bản dịch giấy tờ.
Giao diện, website và từ khoá tìm kiếm: dạng nào cho người dùng?
Khi bản dịch là giao diện phần mềm hay nội dung website, câu hỏi i hay y có thêm một chiều: người dùng gõ gì khi tìm kiếm. Trên thực tế, người dùng phổ thông gõ "kỹ thuật", "lý do", "tỷ lệ" nhiều hơn, một phần vì đó là dạng họ thấy hằng ngày trên báo và trên giấy tờ. Các máy tìm kiếm lớn thường hiểu cả hai dạng, nhưng chức năng tìm kiếm trong một ứng dụng hay cửa hàng trực tuyến thì có thể không.
Vì vậy, với sản phẩm số, nhiều nhóm chọn dạng y cho giao diện để khớp thói quen gõ của người dùng, đồng thời cấu hình ô tìm kiếm nhận cả hai dạng như từ đồng nghĩa. Lựa chọn này là quyết định sản phẩm, nên người dịch đề xuất và chủ sản phẩm quyết định, rồi ghi vào bảng thuật ngữ.
Ngược lại, với tài liệu học tập cho học sinh, dạng i có thể phù hợp hơn vì khớp với sách các em đang học. Không có câu trả lời chung cho mọi bản dịch; câu trả lời đúng phụ thuộc vào người đọc cụ thể và cách họ sẽ dùng văn bản.
Thống nhất i/y trong một bản dịch mà không làm hỏng chữ khác
Thay thế hàng loạt là cách nhanh nhất để thống nhất, và cũng là cách nhanh nhất để gây lỗi mới. Quy trình an toàn:
- Chọn dạng chuẩn cho dự án (i hay y) theo yêu cầu của nơi nhận; ghi vào bảng quy ước cùng danh sách các từ hay gặp: kĩ/kỹ, lí/lý, mĩ/mỹ, tỉ/tỷ, hi/hy.
- Lập danh sách tên riêng, tên tổ chức, tên văn kiện cần giữ nguyên dạng gốc.
- Tìm theo từng từ hoặc cụm từ cụ thể ("kĩ thuật", "lí do", "tỉ lệ") thay vì tìm từng ký tự i hay y đơn lẻ.
- Bật chế độ khớp nguyên từ để không đổi nhầm chữ nằm trong từ khác.
- Xem từng kết quả nằm trong tên riêng, trích dẫn nguyên văn hoặc tên văn bản trước khi đổi.
- Sau khi đổi, tìm ngược dạng không được chọn để chắc không còn sót, đặc biệt trong bảng biểu, chú thích và tiêu đề.
Đừng bao giờ thay toàn bộ chữ "i" bằng "y" hay ngược lại trong cả văn bản. Lệnh đó sẽ biến "tai" thành "tay", "mai" thành "may", và không có cách nào hoàn tác có chọn lọc sau khi đã lưu.
Câu hỏi thường gặp
Viết "kĩ thuật" trong hồ sơ xin việc có bị coi là sai chính tả không?
Không. "Kĩ thuật" và "kỹ thuật" đều là dạng đang lưu hành. Người đọc hồ sơ có thể quen một dạng hơn, nhưng không có căn cứ để coi dạng kia là sai. Điều người tuyển dụng nhận ra là sự thiếu nhất quán, khi cùng một hồ sơ dùng cả hai dạng.
Có quy tắc nào giúp nhớ chữ nào luôn viết i không?
Một gợi ý thực dụng: các từ thuần Việt và các âm tiết sau những phụ âm như ch, nh, kh, ph, th, s, x, v, r, d, n hầu như luôn viết i, như "chỉ", "nhiều", "khi", "thi", "xin". Vùng có hai dạng chủ yếu là các chữ Hán Việt sau h, k, l, m, t.
Bản dịch tài liệu cho trường học nên dùng i hay y?
Nếu tài liệu dùng trong giảng dạy phổ thông, nên theo quy định chính tả hiện hành cho sách giáo khoa mà trường đang áp dụng; hỏi nhà trường hoặc xem văn bản của Bộ Giáo dục và Đào tạo. Với tài liệu hành chính của trường, có thể theo quy định nội bộ.
Tên tiếng Việt có chữ y khi sang tiếng Anh có thay đổi gì không?
Khi bỏ dấu để ghi trong tiếng Anh, chữ y vẫn là y và chữ i vẫn là i: "Mỹ" thành My, "Mĩ" thành Mi. Vì vậy hai dạng tên tiếng Việt cho ra hai tên tiếng Anh khác nhau, và bản dịch phải theo đúng dạng trên giấy tờ gốc để không lệch với hộ chiếu hay hồ sơ khác.
Phần mềm kiểm tra chính tả tiếng Việt có báo lỗi i/y không?
Tuỳ công cụ và tuỳ từ điển đi kèm. Có công cụ chấp nhận cả hai dạng, có công cụ chỉ nhận một dạng và gạch đỏ dạng kia. Người dịch không nên sửa theo gạch đỏ một cách máy móc mà theo quy ước đã chọn cho dự án, và có thể thêm từ vào từ điển riêng.
