Tiêu đề tiếng Anh thường viết theo lối Title Case: viết hoa chữ cái đầu của gần như mọi từ chính (danh từ, động từ, tính từ, trạng từ, đại từ), chỉ để thường một số từ nhỏ như mạo từ, giới từ ngắn, liên từ. Tiếng Việt thì ngược lại: tiêu đề chỉ viết hoa chữ cái đầu tiên và tên riêng, phần còn lại viết thường như một câu bình thường. Vì vậy khi dịch Anh sang Việt, bỏ hẳn kiểu viết hoa từng chữ; khi dịch Việt sang Anh, chọn Title Case hoặc sentence case theo nơi sẽ đăng.
Lỗi phổ biến nhất là bê nguyên thói quen của ngôn ngữ nguồn sang: "Hướng Dẫn Sử Dụng Máy Lọc Nước" trên bao bì, hay ngược lại "How to use the water filter" trong một tạp chí vốn quen viết hoa mọi chữ chính. Cả hai không sai nghĩa, nhưng người đọc bản xứ nhìn là biết văn bản đi qua bản dịch, và với doanh nghiệp thì đó là dấu hiệu thiếu chăm chút.
Bài dưới đây tách bạch hai hệ thói quen, so ba bộ quy tắc Title Case đang lưu hành, rồi đi vào các ca khó: tên tác phẩm, tiêu đề có dấu hai chấm, chữ in hoa toàn bộ và tiêu đề trong giao diện phần mềm.
Hai thói quen khác nhau: viết hoa từng chữ và viết hoa như câu
Trong tiếng Anh có hai cách viết hoa tiêu đề cùng tồn tại. Title Case viết hoa các từ chính: A Practical Guide to Reading Bilingual Contracts. Sentence case viết như một câu, chỉ hoa chữ đầu và tên riêng: A practical guide to reading bilingual contracts. Sách và báo Mỹ quen dùng Title Case cho tên sách, tên bài, tiêu đề chương; nhiều báo Anh, nhiều tạp chí khoa học và phần lớn danh mục tài liệu tham khảo theo kiểu APA lại dùng sentence case cho tên bài báo. Cả hai đều là chuẩn, chỉ khác truyền thống biên tập.
Tiếng Việt hầu như chỉ có một thói quen: tiêu đề viết như câu. "Cách đọc hợp đồng song ngữ cho người không học luật" là dạng quen thuộc trên báo, sách và văn bản hành chính. Kiểu viết hoa mọi chữ ("Cách Đọc Hợp Đồng Song Ngữ") có xuất hiện trên biển quảng cáo, bìa sách cũ, hoặc do người viết bắt chước tiếng Anh, nhưng không được các nhà xuất bản và cơ quan báo chí dùng làm chuẩn.
Lý do sâu xa nằm ở chức năng của chữ hoa. Trong tiếng Việt, chữ hoa giữa câu gần như là tín hiệu tên riêng: thấy "Đồng Nai", "Bộ Tài chính", người đọc biết đó là một danh xưng. Viết hoa mọi chữ trong tiêu đề làm mất tín hiệu ấy, người đọc không còn phân biệt được đâu là tên riêng. Tiếng Anh có nhiều tín hiệu khác hơn, nên Title Case không gây nhầm lẫn tương tự.
Ba bộ quy tắc Title Case đang lưu hành
Title Case không phải một quy tắc duy nhất. Ba sổ tay văn phong phổ biến trong tiếng Anh xử lý từ nhỏ khác nhau, nên cùng một tiêu đề có thể viết hoa khác nhau mà không ai sai. Bảng dưới đây tóm tắt nét chính theo các bản phổ biến gần đây; khi dịch cho một nơi đăng cụ thể, nên hỏi họ theo sổ tay nào.
| Điểm khác | Chicago Manual of Style | AP Stylebook | APA (tên bài trong thân văn) |
|---|---|---|---|
| Giới từ | Viết thường mọi giới từ, kể cả giới từ dài như between, through | Viết hoa giới từ từ bốn chữ cái trở lên (With, About) | Viết hoa từ có bốn chữ cái trở lên |
| Mạo từ a, an, the | Viết thường, trừ khi đứng đầu hoặc cuối | Viết thường, trừ khi đứng đầu hoặc cuối | Viết thường, trừ khi đứng đầu |
| Liên từ ngắn and, but, or | Viết thường | Viết thường | Viết thường |
| Từ sau dấu hai chấm | Viết hoa chữ đầu của phần sau | Viết hoa chữ đầu của phần sau | Viết hoa chữ đầu của phần sau |
| Dùng nhiều ở | Xuất bản sách, học thuật nhân văn | Báo chí, thông cáo | Tâm lý học, khoa học xã hội |
Ví dụ giả định: tiêu đề "a guide through the process of translating contracts" sẽ thành A Guide through the Process of Translating Contracts theo Chicago, còn theo AP thì through có bảy chữ cái nên được viết hoa: A Guide Through the Process of Translating Contracts. Người đọc thông thường không để ý chỗ này, nhưng biên tập viên của một nhà xuất bản thì có.
Điều quan trọng với người dịch hay người duyệt bản dịch không phải là thuộc lòng từng bộ, mà là nhất quán trong cùng một văn bản. Một tài liệu có tiêu đề chương theo Chicago, tiêu đề mục theo AP và chú thích hình theo sentence case trông như ghép từ nhiều nguồn.
Dịch Anh sang Việt: bỏ Title Case, giữ hoa cho đúng chỗ
Khi tiêu đề gốc là How to Choose the Right Water Filter for Your Home, bản dịch đúng thói quen tiếng Việt là "Cách chọn máy lọc nước phù hợp cho gia đình". Chỉ chữ "Cách" viết hoa vì đứng đầu. Bản "Cách Chọn Máy Lọc Nước Phù Hợp Cho Gia Đình" trông giống biển quảng cáo hơn tiêu đề một bài viết.
Ngoại lệ là tên riêng nằm trong tiêu đề. Understanding the Paris Agreement dịch thành "Hiểu đúng về Thoả thuận Paris": "Thoả thuận Paris" là tên một văn kiện, nên giữ hoa ở chữ đầu của danh xưng theo lối viết tên văn kiện quen dùng trong tiếng Việt. Tương tự với tên cơ quan, tên sự kiện, tên sản phẩm có đăng ký. Người duyệt bản dịch nên rà từng chữ hoa còn lại trong tiêu đề và tự hỏi: đây có phải tên riêng không? Nếu không, viết thường.
Một ca hay bị bỏ sót là chú thích hình, tiêu đề bảng và nhãn cột. Bản gốc tiếng Anh thường viết hoa mọi chữ trong tiêu đề cột (Total Annual Revenue), và người dịch hay để nguyên thói quen đó thành "Tổng Doanh Thu Năm". Trong bảng biểu tiếng Việt, "Tổng doanh thu năm" là cách viết chuẩn mực hơn. Một bản dịch có thân văn viết chuẩn nhưng bảng biểu còn mang dấu vết Title Case vẫn lộ ra là văn dịch.
Tên sách, phim và tác phẩm: chỗ hai bên lệch nhau nhiều nhất
Tên tác phẩm tiếng Anh viết hoa các từ chính và thường in nghiêng: The Old Man and the Sea. Trong tiếng Việt, cách đang phổ biến ở các nhà xuất bản là viết hoa chữ đầu của tên, phần còn lại viết thường, và đặt tên trong ngoặc kép hoặc in nghiêng: "Ông già và biển cả". Tuy vậy, thực tế lưu hành không đồng nhất: bìa sách, báo chí và áp phích phim vẫn có nơi viết hoa từng chữ, có nơi viết hoa thêm chữ được coi là then chốt. Không nên coi mọi cách khác là sai.
Khi dịch tên một tác phẩm chưa có bản tiếng Việt, người dịch nên viết theo lối hoa chữ đầu, kèm tên gốc trong ngoặc ở lần nhắc đầu tiên: Ví dụ giả định: cuốn sách tiếng Anh The Quiet Harbour được nhắc lần đầu là "Bến cảng lặng (The Quiet Harbour)". Khi tác phẩm đã có bản dịch được phát hành, dùng đúng tên đã phát hành, kể cả cách viết hoa của nhà xuất bản, thay vì tự đặt lại.
Chiều ngược lại, khi dịch tên tác phẩm Việt sang tiếng Anh, người dịch theo quy ước của văn bản đích. Trong một bài báo Mỹ theo AP, tên tiểu thuyết được viết hoa từng chữ chính; trong danh mục tài liệu tham khảo kiểu APA, tên sách lại theo sentence case và in nghiêng. Cùng một cuốn sách có thể xuất hiện với hai kiểu viết hoa trong cùng một bài, một ở thân văn và một ở danh mục tham khảo, mà vẫn đúng chuẩn.
Dịch Việt sang Anh: chọn kiểu theo nơi đăng, không theo cảm giác
Người Việt viết tiếng Anh hay dao động: tiêu đề này viết hoa từng chữ, tiêu đề kia viết như câu, đôi khi viết hoa cả những từ nhỏ như Of, And, The ở giữa tiêu đề. Cách xử lý đơn giản nhất là hỏi nơi nhận bản dịch họ dùng sổ tay nào. Tạp chí khoa học thường có hướng dẫn tác giả ghi rõ kiểu viết hoa cho tên bài và tiêu đề mục. Website doanh nghiệp có thể có bộ hướng dẫn văn phong riêng. Hồ sơ nộp cho tổ chức nước ngoài thường đi theo mẫu biểu của họ.
Khi không ai quy định, sentence case là lựa chọn an toàn cho tài liệu kỹ thuật, báo cáo nội bộ và giao diện phần mềm vì nó dễ áp nhất quán. Title Case hợp với tên tài liệu chính thức, tên sản phẩm, tên chương trình, tiêu đề sách và các ấn phẩm hướng tới thị trường Mỹ. Điều cần tránh là trộn lẫn hai kiểu trong cùng một tài liệu.
Một lỗi riêng của người dịch Việt sang Anh là viết hoa vì thói quen tôn trọng: the Company, the Customer, our Partners giữa câu. Trong hợp đồng tiếng Anh, viết hoa một từ như the Company có nghĩa đó là thuật ngữ đã được định nghĩa trong điều khoản giải thích từ ngữ. Viết hoa những từ không được định nghĩa khiến người đọc pháp lý đi tìm định nghĩa không tồn tại, hoặc hiểu rằng đó là một khái niệm có phạm vi riêng.
Chữ in hoa toàn bộ, nút bấm và tiêu đề trong giao diện
Chữ in hoa toàn bộ không đổi được quy tắc chính tả. Một tiêu đề trên bao bì in hoa toàn bộ (NATURAL HONEY) vẫn có một dạng chính tả gốc ở dưới. Khi dịch, người dịch nên viết dạng chính tả gốc trong tệp dịch ("Mật ong tự nhiên") và để bộ phận thiết kế quyết định có in hoa hay không. Nếu người dịch tự gõ chữ hoa, khi thiết kế đổi sang chữ thường thì không ai biết dạng chuẩn là gì.
Chữ hoa toàn bộ tiếng Việt khó đọc hơn. Dấu thanh và dấu mũ chồng lên chữ hoa làm dòng chữ cao và rối, nhất là ở cỡ chữ nhỏ trên điện thoại. Nhiều phông chữ còn đặt dấu của chữ hoa sát hoặc đè lên dòng trên. Với tiêu đề tiếng Việt dài, nên tránh in hoa toàn bộ.
Nút bấm và mục menu đi theo bộ quy tắc của giao diện. Bản gốc tiếng Anh có thể viết Save Changes hoặc Save changes tuỳ hướng dẫn của nhà phát triển. Sang tiếng Việt, "Lưu thay đổi" là dạng thông dụng. Viết "Lưu Thay Đổi" làm giao diện có cảm giác dịch máy.
Tên tính năng là ngoại lệ có chủ đích. Nếu doanh nghiệp coi tên một tính năng là thương hiệu (ví dụ giả định: "Sổ Tay Thông Minh"), họ có thể muốn giữ viết hoa từng chữ. Khi đó, đây là quyết định của chủ sản phẩm, cần ghi vào bảng thuật ngữ để người dịch sau làm theo, chứ không phải lỗi chính tả.
Quy trình kiểm viết hoa tiêu đề trong một bản dịch
Với tài liệu có nhiều tiêu đề như sổ tay sản phẩm, báo cáo hay website, một lượt kiểm riêng cho chữ hoa mất ít thời gian mà loại được một nhóm lỗi rất dễ thấy. Thứ tự gợi ý:
- Lập danh sách mọi tiêu đề, tiêu đề bảng, chú thích hình và nhãn nút bằng chức năng mục lục hoặc tìm theo kiểu định dạng của trình soạn thảo.
- Xác định quy ước của văn bản đích: tiếng Việt viết như câu; tiếng Anh theo sổ tay nào, Title Case hay sentence case, áp cho cấp tiêu đề nào.
- Rà từng chữ hoa còn lại ở giữa tiêu đề và đánh dấu những chữ không phải tên riêng, thuật ngữ đã định nghĩa hoặc tên thương hiệu.
- Đối chiếu tên tác phẩm, tên văn kiện, tên sản phẩm với dạng đã công bố chính thức; không tự đặt lại cách viết hoa.
- Kiểm riêng các chỗ in hoa toàn bộ: dạng chính tả gốc trong tệp dịch có đúng không, thiết kế có đặt dấu tiếng Việt rõ ràng không.
- Ghi các quyết định vào bảng quy ước của dự án để lần cập nhật sau, người khác làm cùng một kiểu.
Lượt kiểm này nên làm riêng, sau khi đã duyệt nghĩa. Khi đọc để hiểu nội dung, mắt người duyệt lướt qua chữ hoa mà không để ý; chỉ khi tách riêng danh sách tiêu đề ra, sự thiếu nhất quán mới hiện lên rõ.
Câu hỏi thường gặp
Tiêu đề tiếng Việt có bao giờ được viết hoa mọi chữ không?
Có, trong thiết kế quảng cáo, biển hiệu, bìa ấn phẩm, người ta đôi khi viết hoa từng chữ vì lý do thẩm mỹ. Đó là lựa chọn trình bày, không phải quy tắc chính tả. Trong thân văn bản, báo cáo, bài viết và văn bản hành chính, tiêu đề tiếng Việt viết hoa chữ đầu và tên riêng là cách chuẩn mực được dùng rộng rãi.
Từ sau dấu hai chấm trong tiêu đề tiếng Việt có viết hoa không?
Thực tế lưu hành chưa thống nhất. Nhiều báo và nhà xuất bản viết thường sau dấu hai chấm trong tiêu đề, coi phần sau là phần giải thích của cùng một câu. Một số nơi viết hoa nếu phần sau là một câu hoàn chỉnh. Chọn một kiểu và áp nhất quán trong toàn bộ ấn phẩm là đủ.
Có công cụ nào tự đổi tiêu đề sang Title Case cho đúng không?
Có các công cụ đổi kiểu chữ trong trình soạn thảo và trên mạng, cho phép chọn theo Chicago, AP hoặc APA. Chúng xử lý tốt phần lớn trường hợp nhưng hay sai với từ có gạch nối, tên riêng viết thường có chủ đích, từ viết tắt và từ có thể là giới từ hoặc trạng từ tuỳ câu. Vẫn cần một người đọc lại.
Tên công ty Việt Nam trong bản tiếng Anh có viết hoa từng chữ không?
Tên công ty là tên riêng, nên viết theo đúng tên tiếng Anh mà doanh nghiệp đã đăng ký hoặc công bố, thường là hoa từng chữ chính. Người dịch không nên tự sửa cách viết hoa của tên đã đăng ký, kể cả khi thấy nó lệch với sổ tay văn phong đang dùng cho phần còn lại.
Tiêu đề trong luận văn dịch sang tiếng Anh nên theo kiểu nào?
Theo quy định trình bày của cơ sở đào tạo hoặc tạp chí nơi nộp. Nhiều trường có mẫu trình bày ghi rõ kiểu viết hoa cho tên luận văn, tên chương và tiêu đề mục. Nếu mẫu không nói, sinh viên có thể theo sổ tay mà ngành mình quen dùng, ví dụ APA với khoa học xã hội, và giữ nhất quán.
