Văn dịch, tiếng Anh gọi là translationese, là thứ tiếng Việt không sai nghĩa nhưng mang khuôn câu của ngôn ngữ nguồn: dày đặc "việc", "sự", "được… bởi", "một cách", câu dài một mạch, chủ ngữ là danh từ trừu tượng. Người đọc vẫn hiểu, nhưng hiểu chậm và cảm giác rõ đây là bản dịch.
Văn dịch khác dịch từng chữ ở chỗ nó thường đúng ngữ pháp và đúng nghĩa; vấn đề nằm ở độ tự nhiên. Vì thế nó lọt qua vòng kiểm nghĩa, và chỉ bị phát hiện khi có người đọc bản tiếng Việt như một văn bản độc lập. Dưới đây là các dấu hiệu, cơ chế hình thành và cách biên tập.
Văn dịch là gì, và nó có phải là lỗi không
Các nhà nghiên cứu dịch thuật dùng ngữ liệu lớn để so văn bản dịch với văn bản viết thẳng bằng cùng một ngôn ngữ, và nhận thấy văn bản dịch có những đặc điểm thống kê riêng: một số cấu trúc của ngôn ngữ nguồn xuất hiện dày hơn bình thường, câu có xu hướng tường minh hơn, từ vựng ít đa dạng hơn. Hướng nghiên cứu này phát triển mạnh từ thập niên 1990, gắn với tên Mona Baker và các công trình về "phổ niệm dịch thuật". Văn dịch là biểu hiện dễ thấy nhất của hiện tượng đó.
Có nên coi văn dịch là lỗi? Câu trả lời tuỳ mục đích. Với tài liệu tham khảo nội bộ, văn dịch chấp nhận được nếu nghĩa đúng. Với văn bản hướng tới người đọc rộng như trang giới thiệu, sách, hướng dẫn sử dụng, thông cáo, văn dịch là lỗi chất lượng: nó tăng công đọc, làm mờ trọng tâm và khiến người đọc nghi ngờ sự chuyên nghiệp của bên ban hành.
Văn dịch còn có thể kéo theo lỗi nghĩa. Khi cố giữ cấu trúc gốc, người dịch đôi khi đặt trọng tâm thông tin vào chỗ tiếng Việt không nhấn, làm người đọc bỏ qua ý chính.
Mười dấu hiệu văn dịch trong tiếng Việt
Đọc một đoạn bản dịch và đếm các dấu hiệu sau. Ví dụ đều tự đặt.
- "Được… bởi" thay cho "do" hoặc câu chủ động: "Báo cáo được viết bởi phòng kế toán" thay vì "Phòng kế toán viết báo cáo" hay "Báo cáo do phòng kế toán lập".
- "Một cách" + tính từ: "xử lý một cách nhanh chóng", trong khi "xử lý nhanh" là đủ.
- "Việc", "sự" mở đầu danh từ hoá: "Việc thực hiện sự thay đổi này cần có sự tham gia của…" — ba danh từ hoá trong một câu.
- "Nó" chỉ đồ vật, sự việc: "Máy này rất bền. Nó có thể chạy mười năm." Tiếng Việt thường lặp chủ ngữ hoặc bỏ hẳn.
- "Các", "những", "một" dư: "Các khách hàng của chúng ta là những người có một nhu cầu cao".
- "Điều này", "điều đó" mở câu liên tục: dấu vết của "This…", "That…" trong tiếng Anh.
- "Có thể" phủ khắp: mọi "can", "may" đều thành "có thể", kể cả khi câu tiếng Việt không cần.
- Câu dài một mạch với nhiều mệnh đề "mà", "trong đó", "nơi mà": mệnh đề quan hệ tiếng Anh được giữ nguyên trong một câu.
- Chủ ngữ là vật hoặc khái niệm làm hành động người: "Năm 2020 đã chứng kiến sự sụt giảm…".
- Từ Hán Việt trang trọng thay từ thường: "tiến hành thực hiện", "nhằm mục đích", "đối với vấn đề" trong văn bản không cần trang trọng.
Một bản dịch tốt vẫn có thể chứa vài dấu hiệu này đúng chỗ. Vấn đề là mật độ: khi một đoạn năm câu có tám chữ "việc", "sự", "được", người đọc sẽ cảm thấy ngay.
Trước và sau khi biên tập
Bốn câu sau đều đúng nghĩa ở cột giữa; cột phải chỉ sửa độ tự nhiên, không đổi thông tin.
| Câu gốc (giả định) | Văn dịch | Sau biên tập |
|---|---|---|
| The implementation of the new policy has been delayed by the board. | Việc thực hiện của chính sách mới đã được trì hoãn bởi hội đồng quản trị. | Hội đồng quản trị đã hoãn áp dụng chính sách mới. |
| This product can be easily installed by users without any tools. | Sản phẩm này có thể được lắp đặt một cách dễ dàng bởi người dùng mà không cần bất kỳ công cụ nào. | Người dùng tự lắp được sản phẩm, không cần dụng cụ. |
| 2023 saw a sharp increase in online orders. | Năm 2023 đã chứng kiến một sự gia tăng mạnh của các đơn hàng trực tuyến. | Đơn hàng trực tuyến tăng mạnh trong năm 2023. |
| It is important that all staff attend the training. | Điều quan trọng là tất cả các nhân viên tham dự buổi đào tạo. | Toàn bộ nhân viên cần dự buổi đào tạo. |
Để ý cách sửa: tìm ai làm gì trong câu, đưa người hoặc tổ chức làm hành động lên làm chủ ngữ, dùng động từ thay danh từ hoá, bỏ chữ không mang nghĩa. Câu thứ hai ngắn đi gần một nửa mà không mất thông tin nào.
Vì sao văn dịch xuất hiện
Giao thoa từ ngôn ngữ nguồn. Khi đọc lâu một câu tiếng Anh, khuôn câu đó in vào đầu người dịch. Không có bước tách ra viết lại, câu tiếng Việt sẽ mọc theo khuôn ngoại.
Sợ bị chê thiếu, thêm, sai. Người dịch lo bị bắt lỗi "dịch thiếu" nên giữ mọi chữ của bản gốc, kể cả những chữ chỉ có chức năng ngữ pháp trong tiếng Anh. Kết quả là câu dư chữ nhưng an toàn trong mắt người kiểm hình thức.
Dịch theo từng câu rời. Công cụ hỗ trợ dịch chia văn bản thành từng phân đoạn; người dịch nhìn từng câu một, ít khi đọc lại đoạn như một khối. Văn dịch thường lộ rõ nhất ở cấp đoạn, không phải ở cấp câu.
Hiệu đính bản dịch máy ở mức tối thiểu. Máy dịch giữ khá nhiều cấu trúc gốc. Nếu người hiệu đính chỉ sửa lỗi nghĩa mà không viết lại câu, văn dịch còn nguyên.
Thói quen của chính tiếng Việt viết. Một số khuôn như "được… bởi", "một cách", "việc" đã lan vào báo chí và văn bản hành chính, nên người dịch thấy quen và không nhận ra chúng nặng nề.
Văn dịch làm lệch trọng tâm như thế nào
Tiếng Việt thường đặt thông tin cũ ở đầu câu và thông tin mới, quan trọng ở cuối. Tiếng Anh cũng có xu hướng này nhưng hay dùng cấu trúc bị động, chủ ngữ giả "It is… that" hay câu chẻ để đẩy trọng tâm. Khi giữ nguyên các cấu trúc đó trong tiếng Việt, trọng tâm có thể rơi sai chỗ.
Ví dụ giả định: "It was the supplier, not our warehouse, that caused the delay." Bản văn dịch: "Chính là nhà cung cấp, không phải kho của chúng ta, đã gây ra sự chậm trễ." Câu hiểu được nhưng vụng, và chữ "đã gây ra sự chậm trễ" ở cuối kéo sự chú ý về sự chậm trễ, trong khi ý chính là ai gây ra. Bản tự nhiên: "Hàng chậm là do nhà cung cấp, không phải do kho." Trọng tâm "nhà cung cấp" nằm đúng vị trí nhấn.
Trong văn bản thuyết phục, điều này quyết định người đọc nhớ gì. Trong văn bản giải trình, nó quyết định trách nhiệm được hiểu thuộc về ai. Biên tập văn dịch, vì vậy, không chỉ là làm đẹp câu mà là trả trọng tâm về đúng chỗ.
Một mẹo kiểm nhanh: đọc to câu dịch và để ý giọng mình tự nhấn vào đâu. Nếu chỗ giọng nhấn không trùng với ý mà bản gốc muốn làm nổi bật, câu cần được sắp lại.
Cách đọc soát và biên tập văn dịch
Quy trình này dùng được cho người biên tập không thông thạo ngôn ngữ nguồn, miễn là có người khác đã kiểm nghĩa.
- Chốt mục đích trước khi sửa: văn bản này cần tự nhiên tới mức nào (xem bảng ở mục sau), để không biên tập quá tay một tài liệu nội bộ hay quá nhẹ một trang giới thiệu.
- Đọc bản tiếng Việt như văn bản độc lập, không mở bản gốc. Đánh dấu câu nào bạn sẽ không bao giờ tự viết như thế.
- Dùng chức năng tìm kiếm đếm các chữ đánh dấu: "được", "bởi", "một cách", "việc", "sự", "nó", "điều này". Mật độ cao ở đoạn nào thì sửa đoạn đó trước.
- Với mỗi câu bị đánh dấu, hỏi "ai làm gì" rồi viết lại với chủ ngữ là người hoặc tổ chức hành động, động từ chính là hành động đó.
- Tách câu dài có từ hai mệnh đề "mà", "trong đó" trở lên thành hai ba câu ngắn.
- Mở bản gốc đối chiếu lần cuối các câu đã sửa nhiều, để chắc rằng biên tập không làm mất điều kiện, mức độ hay chủ thể.
Bước cuối không được bỏ. Biên tập mạnh tay đôi khi làm rơi một chữ "chỉ", một vế "trừ khi" — đổi văn dịch lấy lỗi nghĩa là đổi lỗ.
Nếu văn bản dài, đừng biên tập một mạch từ đầu tới cuối. Sửa hai ba trang đầu, gửi cho người dịch hoặc người đặt dịch xem hướng sửa có đúng ý không, rồi mới áp cho phần còn lại. Cách này tránh được việc biên tập xong cả trăm trang mới phát hiện giọng văn không hợp mục đích.
Mức chấp nhận văn dịch theo loại văn bản
Văn dịch không phải lúc nào cũng cần trừ khử triệt để. Bảng sau gợi ý mức biên tập tương xứng với mục đích, để không tốn công vô ích ở chỗ không cần và không bỏ sót ở chỗ cần.
| Loại văn bản | Mức chấp nhận | Ưu tiên khi biên tập |
|---|---|---|
| Tài liệu tham khảo nội bộ | Cao | Chỉ sửa câu gây hiểu sai hoặc khó hiểu |
| Hợp đồng, quy chế | Trung bình | Theo văn phong pháp lý tiếng Việt, giữ nhất quán thuật ngữ |
| Hướng dẫn sử dụng, quy trình | Thấp | Câu ngắn, động từ mệnh lệnh rõ, mỗi bước một hành động |
| Trang web, tài liệu giới thiệu | Rất thấp | Giọng thương hiệu, cụm từ người đọc thực sự dùng |
| Sách, bài báo dài | Rất thấp, trừ lựa chọn có chủ đích | Nhịp văn, trọng tâm từng câu, mạch đoạn |
Hướng dẫn sử dụng đứng ở mức thấp vì một lý do thực tế: người đọc vừa đọc vừa thao tác, mỗi câu khó hiểu là một lần dừng tay, và mỗi lần đoán sai là một lần lắp sai. Văn dịch ở đây không chỉ là chuyện câu chữ.
Với trang web và tài liệu giới thiệu, văn dịch còn có cái giá khó đo: người đọc bản xứ nhận ra rất nhanh đây là nội dung dịch, và mức tin tưởng giảm theo. Nhiều doanh nghiệp chi công cho sản phẩm, thiết kế, nhưng để bản tiếng Việt hay tiếng Anh của trang chủ nằm nguyên ở mức văn dịch.
Câu hỏi thường gặp
Văn dịch có phải do người dịch kém ngoại ngữ không?
Không hẳn. Văn dịch thường liên quan tới kỹ năng viết tiếng mẹ đẻ và thói quen làm việc hơn là trình độ ngoại ngữ. Người hiểu bản gốc rất rõ vẫn có thể viết văn dịch nếu không có bước tách khỏi bản gốc để viết lại tiếng Việt.
Bản dịch sách có nên giữ một chút văn dịch để giữ "chất ngoại" không?
Đây là lựa chọn có chủ đích của người dịch văn học, gọi là hướng ngoại lai hoá: giữ hình ảnh, nhịp và chi tiết văn hoá của bản gốc. Nó khác với văn dịch vô thức ở chỗ có lý do và nhất quán. Câu sai ngữ pháp hay nặng chữ thừa thì không phải chất ngoại.
Chữ "được" và "bởi" có bị cấm trong bản dịch không?
Không. "Được" dùng đúng khi chủ thể hưởng điều tốt, "bị" khi chịu điều xấu, và "do" khi cần nêu người thực hiện. Vấn đề chỉ là dùng khuôn "được… bởi" một cách máy móc cho mọi câu bị động tiếng Anh.
Văn bản pháp lý có nên viết tự nhiên như văn báo không?
Không cần. Văn bản pháp lý có văn phong riêng, cần chính xác và nhất quán hơn là uyển chuyển. Tuy vậy, văn phong pháp lý tiếng Việt cũng có khuôn quen thuộc của nó; bản dịch nên theo khuôn đó chứ không theo khuôn câu tiếng Anh.
Có cách nào để người dịch tránh văn dịch ngay từ đầu không?
Có vài thói quen hiệu quả: đọc hết đoạn trước khi dịch câu đầu, dịch xong để một thời gian rồi đọc lại bản tiếng Việt không kèm bản gốc, và có bảng các khuôn hay mắc để tự soát. Người đặt dịch có thể gửi kèm văn bản mẫu bằng tiếng Việt với giọng mong muốn.
Văn dịch có ảnh hưởng tới tìm kiếm trên Google không?
Có thể có ảnh hưởng gián tiếp. Người tìm kiếm gõ cụm từ tự nhiên; trang viết theo khuôn dịch ít dùng đúng cụm đó, và người đọc rời trang nhanh hơn khi thấy câu cứng. Với nội dung web, độ tự nhiên là một phần của chất lượng chứ không chỉ là thẩm mỹ.