Hai tai nạn kinh điển về sai đơn vị đều không xảy ra vì ai đó không biết quy đổi, mà vì hai bên dùng hai hệ đơn vị khác nhau và không ai ghi rõ con số đang ở đơn vị nào. Ngày 23/7/1983, chuyến bay 143 của Air Canada — một chiếc Boeing 767 mới — hết nhiên liệu ở độ cao khoảng 12.000 m vì lượng nhiên liệu được tính bằng pound trong khi máy bay cần kilogram; phi công lượn không động cơ xuống một sân bay quân sự cũ ở Gimli, toàn bộ 69 người sống sót. Ngày 23/9/1999, tàu Mars Climate Orbiter của NASA bị mất khi vào quỹ đạo sao Hoả vì một phần mềm mặt đất xuất dữ liệu theo pound-lực-giây trong khi phần mềm điều hướng hiểu là newton-giây.
Đây không phải chuyện dịch giữa hai ngôn ngữ, nhưng là chuyện dịch giữa hai hệ quy ước — và người dịch tài liệu kỹ thuật, hợp đồng mua bán, hồ sơ xuất nhập khẩu gặp đúng loại rủi ro này mỗi ngày. Bài dưới đây đi qua hai vụ theo báo cáo điều tra, rút ra nguyên nhân gốc, rồi chuyển thành danh mục kiểm đơn vị cho người đặt và người đọc bản dịch.
Chuyến bay 143 của Air Canada: diễn biến
Năm 1983 Canada đang chuyển dần sang hệ mét, và chiếc Boeing 767 mới của Air Canada là một trong những máy bay đầu tiên trong đội bay đo nhiên liệu bằng kilogram, trong khi các máy bay cũ hơn vẫn dùng pound. Trước chuyến bay từ Montréal đi Edmonton qua Ottawa, hệ thống chỉ báo lượng nhiên liệu của máy bay bị trục trặc, nên tổ bay và nhân viên mặt đất phải đo bằng que đo trong thùng rồi tính tay.
Que đo cho thể tích bằng lít. Để đổi sang khối lượng, cần nhân với tỷ trọng nhiên liệu. Con số được dùng là 1,77 — đúng là tỷ trọng, nhưng tính bằng pound mỗi lít, không phải kilogram mỗi lít (khoảng 0,8). Kết quả được hiểu là kilogram, nên tổ bay tin rằng máy bay có đủ nhiên liệu, trong khi thực tế chỉ có chưa tới một nửa lượng cần thiết. Nhiều người đã kiểm phép tính, nhưng tất cả đều kiểm số học, không ai kiểm đơn vị.
Trên đường bay, hai động cơ lần lượt tắt. Cơ trưởng Robert Pearson có kinh nghiệm lái tàu lượn; cơ phó Maurice Quintal từng phục vụ ở căn cứ không quân Gimli và biết đường băng cũ ở đó. Họ lượn chiếc 767 xuống Gimli, nơi một phần đường băng đang được dùng cho một sự kiện đua xe. Bánh mũi gãy khi hạ cánh, một số người bị thương nhẹ, không ai thiệt mạng. Chiếc máy bay về sau được sửa và bay tiếp nhiều năm, với biệt danh “Gimli Glider”.
Mars Climate Orbiter: một tệp dữ liệu, hai cách hiểu
Mars Climate Orbiter được phóng tháng 12/1998 để nghiên cứu khí hậu sao Hoả. Trong hành trình chín tháng, tàu cần các lần đốt động cơ nhỏ để điều chỉnh, và đội điều hướng ở Phòng thí nghiệm Sức đẩy Phản lực (JPL) của NASA tính quỹ đạo dựa trên dữ liệu xung lực mà phần mềm mặt đất của nhà thầu Lockheed Martin cung cấp.
Theo báo cáo của Ban điều tra sự cố công bố tháng 11/1999, tài liệu đặc tả giao diện giữa hai hệ thống yêu cầu dữ liệu theo đơn vị hệ mét (newton-giây). Nhưng phần mềm mặt đất lại xuất số liệu theo đơn vị Anh – Mỹ (pound-lực-giây). Một pound-lực-giây xấp xỉ 4,45 newton-giây, nên mỗi lần điều chỉnh nhỏ, tác động thật lên quỹ đạo bị đánh giá thấp. Sai số tích luỹ suốt hành trình khiến khi tàu tới sao Hoả, nó đi vào khí quyển thấp hơn nhiều so với độ cao dự kiến — báo cáo ước tính khoảng 57 km — và bị phá huỷ hoặc văng khỏi quỹ đạo.
Báo cáo cũng ghi nhận rằng trong hành trình, một số thành viên đội điều hướng đã thấy quỹ đạo không khớp với dự đoán, nhưng mối lo ấy không được đưa lên đúng kênh và giải quyết kịp thời. Nói cách khác, sai đơn vị là nguyên nhân gốc, còn quy trình xử lý dấu hiệu bất thường là lý do nó không bị bắt.
Vì sao nhiều người kiểm mà không ai bắt được lỗi
Cả hai vụ đều không thiếu người kiểm. Ở Montréal và Ottawa, phép tính nhiên liệu được làm và xem lại bởi nhân viên mặt đất lẫn tổ bay. Ở dự án Mars Climate Orbiter, phần mềm đã qua các vòng kiểm thử của nhà thầu và của NASA. Câu hỏi là vì sao những lớp kiểm ấy không chặn được một lỗi mà ai cũng hiểu khi nghe giải thích.
Lý do thứ nhất là người kiểm kiểm cái mà quy trình bảo họ kiểm. Ai cũng nhân lại 1,77 với số lít và ra cùng một kết quả; phép nhân đúng, nên cảm giác “đã kiểm” rất mạnh. Không bước nào trong quy trình yêu cầu viết đơn vị cạnh từng con số. Lý do thứ hai là con số quen tay: 1,77 là con số người ta đã dùng nhiều lần với máy bay cũ đo bằng pound, nên nó trông hợp lý. Lý do thứ ba là niềm tin vào hệ thống bên kia: đội điều hướng tin tệp dữ liệu tuân theo đặc tả, nhà thầu tin đặc tả đã được hiểu thống nhất.
Ba lý do này rất giống những gì xảy ra khi kiểm một bản dịch. Người hiệu đính đọc câu, thấy câu đúng ngữ pháp và trôi, nên ít khi dừng lại ở con số. Con số được chép nguyên từ bản gốc nên trông quen. Và mỗi bên tin rằng bên kia đã lo phần số liệu. Muốn bắt lỗi đơn vị, phải có một bước kiểm riêng mà nhiệm vụ duy nhất là hỏi: con số này đang ở đơn vị nào, và người đọc bản dịch sẽ hiểu nó ở đơn vị nào.
Hai vụ cùng một cấu trúc lỗi
Đặt hai vụ cạnh nhau cho thấy cùng một chuỗi điều kiện, dù một bên là hàng không dân dụng năm 1983, một bên là thám hiểm không gian năm 1999:
| Yếu tố | Air Canada 143 (1983) | Mars Climate Orbiter (1999) |
|---|---|---|
| Hai hệ đơn vị cùng tồn tại | Đội bay chuyển dần từ pound sang kilogram | Nhà thầu dùng đơn vị Anh – Mỹ, NASA dùng hệ mét |
| Con số đi qua điểm nối không kèm đơn vị rõ | Tỷ trọng 1,77 được dùng mà không ai hỏi “1,77 cái gì” | Tệp dữ liệu xuất số trần theo sai đơn vị đặc tả |
| Kiểm tra có, nhưng kiểm sai thứ | Nhiều người kiểm phép nhân, không ai kiểm đơn vị | Kiểm thử phần mềm không bắt được lỗi đơn vị ở giao diện |
| Dấu hiệu bất thường bị bỏ qua | Hệ thống đo hỏng, phải dựa hoàn toàn vào tính tay | Quỹ đạo lệch được nhận thấy nhưng không xử lý kịp |
| Kết cục | Hết nhiên liệu, hạ cánh lượn, không ai chết | Mất tàu |
Điểm đáng chú ý là trong cả hai vụ, các chuyên gia đều biết cả hai hệ đơn vị. Lỗi không nằm ở kiến thức mà ở chỗ con số bị tách khỏi đơn vị của nó khi đi từ người này sang người khác, từ hệ thống này sang hệ thống khác.
Những cặp đơn vị dễ lẫn khi dịch tài liệu kỹ thuật và thương mại
Với bản dịch, rủi ro lớn nhất không phải người dịch đổi sai, mà là họ đổi khi không nên đổi, hoặc giữ nguyên mà không ghi rõ. Một số cặp hay gặp trong hồ sơ Việt Nam làm việc với đối tác Mỹ, Anh:
- Gallon Mỹ và gallon Anh: gallon Mỹ khoảng 3,785 lít, gallon Anh khoảng 4,546 lít. Tài liệu chỉ ghi “gallon” là chưa đủ.
- Tấn ngắn, tấn dài và tấn mét: short ton khoảng 907 kg, long ton khoảng 1.016 kg, tấn mét 1.000 kg. Hợp đồng hàng rời ghi “ton” mà không nói loại nào là chỗ dễ tranh chấp.
- Ounce thường và ounce troy: ounce dùng cho thực phẩm khoảng 28,35 g; ounce troy dùng cho kim loại quý khoảng 31,1 g. Fluid ounce lại là đơn vị thể tích.
- Pound khối lượng và pound-lực: đúng cặp đã làm mất Mars Climate Orbiter; tài liệu cơ khí, hàng không hay dùng cả hai.
- psi và bar: áp suất lốp, đường ống, bình chứa; 1 bar khoảng 14,5 psi.
- Độ F và độ C: nhiệt độ bảo quản thuốc, thực phẩm, hoá chất; dịch số mà quên đổi thang là sai hoàn toàn.
- Inch và milimét trên bản vẽ: bản vẽ ghi đơn vị một lần ở khung tên; trích một kích thước ra ngoài mà không kèm đơn vị là mất thông tin.
Các hệ số trên là giá trị làm tròn để nhận biết; khi tính toán thật, dùng hệ số chính xác theo tiêu chuẩn đo lường áp dụng cho hợp đồng hoặc tài liệu.
Một tình huống tương tự trong hồ sơ thương mại
Lỗi đơn vị không chỉ xảy ra trong buồng lái hay phòng điều khiển tàu vũ trụ. Hãy xét một ví dụ giả định: một doanh nghiệp Việt Nam chào bán dầu thực vật cho khách Mỹ, bảng giá tiếng Việt ghi giá theo lít. Khi dịch catalog, người dịch chuyển “lít” thành “gallon” vì nghĩ khách Mỹ quen gallon, nhưng giữ nguyên con số giá. Giá trên catalog tiếng Anh vô tình rẻ đi gần bốn lần. Nếu khách đặt hàng theo catalog, doanh nghiệp đứng trước lựa chọn khó: giao theo giá sai hay đàm phán lại và mất uy tín.
Một ví dụ giả định khác: hợp đồng mua phân bón ghi số lượng “5.000 tons” mà không nói loại tấn, giao từ một đối tác quen dùng đơn vị Mỹ. Chênh lệch giữa tấn ngắn và tấn mét khoảng 9%, đủ để thành tranh chấp về thiếu hàng khi cân ở cảng.
Trong cả hai trường hợp, người dịch không dịch sai chữ nào theo nghĩa hẹp. Cái sai là đổi đơn vị mà không đổi số, hoặc giữ một đơn vị mơ hồ mà không đánh dấu. Đây là lý do nhiều hợp đồng quốc tế có điều khoản định nghĩa đơn vị ngay ở phần đầu, và lý do người đặt dịch nên dặn rõ người dịch có được phép quy đổi hay không.
Danh mục kiểm đơn vị cho người đặt và người đọc bản dịch
Từ hai vụ trên, có thể rút ra một quy trình ngắn áp dụng cho catalog, hợp đồng, hướng dẫn vận hành, hồ sơ kỹ thuật:
- Quy định trước: giữ đơn vị gốc, đổi sang hệ mét, hay ghi cả hai. Với tài liệu an toàn và hợp đồng, thường nên ghi cả hai, đơn vị gốc đứng trước.
- Không bao giờ để con số trần. Mọi con số đo lường trong bản dịch phải đi kèm đơn vị, kể cả khi bản gốc chỉ ghi đơn vị một lần ở đầu bảng.
- Khi đổi, ghi rõ hệ số và cách làm tròn trong ghi chú của người dịch, để người kiểm có thể tính lại.
- Đánh dấu các đơn vị mơ hồ như gallon, ton, ounce, billion và hỏi lại bên gửi tài liệu loại nào.
- Cho người có chuyên môn kiểm phần số liệu riêng, tách khỏi việc kiểm văn phong; người kiểm câu chữ thường đọc lướt qua số.
- Khi kết quả “có vẻ hơi lạ”, dừng lại kiểm đơn vị trước. Một con số lệch khoảng 2,2 lần (kg và pound) hay khoảng 4,45 lần (newton và pound-lực) là dấu vết điển hình của lỗi đơn vị.
Bước cuối đặc biệt quan trọng: trong cả hai vụ, đã có những dấu hiệu bất thường xuất hiện trước khi quá muộn.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao máy bay Gimli Glider hạ cánh an toàn được?
Nhờ kết hợp nhiều yếu tố: cơ trưởng có kinh nghiệm lái tàu lượn, cơ phó biết đường băng cũ ở Gimli, máy bay vẫn còn điều khiển được nhờ nguồn năng lượng dự phòng, và thời tiết thuận lợi. Đây là may mắn kèm kỹ năng, không phải thiết kế để xử lý loại lỗi đó.
Sau vụ Gimli, Air Canada có thay đổi gì?
Báo cáo điều tra của Canada chỉ ra nhiều thiếu sót trong quy trình, từ việc cho máy bay cất cánh khi hệ thống đo nhiên liệu hỏng đến việc phân công trách nhiệm tính nhiên liệu không rõ. Các quy trình liên quan sau đó được sửa đổi, nhưng chi tiết nên tra trong báo cáo gốc.
Mars Climate Orbiter tốn bao nhiêu tiền?
Con số thường được dẫn cho riêng con tàu là khoảng 125 triệu USD, còn tổng chương trình gồm cả tàu đổ bộ đi kèm cao hơn nhiều. Các nguồn dẫn khác nhau tuỳ cách tính, nên khi trích nên ghi rõ con số đó bao gồm những gì.
Người dịch có nên tự đổi đơn vị sang hệ mét không?
Chỉ khi bên đặt dịch yêu cầu và đã thống nhất cách làm tròn. Tự đổi có thể gây sai lệch, nhất là trong hợp đồng hoặc bản vẽ có dung sai. Cách an toàn là giữ đơn vị gốc và thêm giá trị quy đổi trong ngoặc khi cần.
Ngoài đơn vị đo, con số trong bản dịch còn sai ở đâu?
Dấu thập phân và dấu phân cách hàng nghìn ngược nhau giữa tiếng Việt và tiếng Anh, cách đọc billion, định dạng ngày tháng. Các lỗi này thuộc một nhóm riêng, nên kiểm bằng danh mục riêng thay vì lẫn với kiểm câu chữ.
Vì sao NASA dùng hệ mét mà nhà thầu lại dùng đơn vị Anh – Mỹ?
Ngành hàng không vũ trụ Mỹ có truyền thống dùng đơn vị Anh – Mỹ trong kỹ thuật, trong khi NASA chuyển sang hệ mét cho các dự án khoa học. Đặc tả giao diện đã yêu cầu hệ mét; lỗi là phần mềm không tuân theo và quy trình kiểm tra không phát hiện ra.