"Increase by 50%" là tăng thêm 50% (100 thành 150), còn "increase to 50%" là tăng lên mức 50%. "Percentage point" là điểm phần trăm, đơn vị chỉ chênh lệch giữa hai tỷ lệ: lãi suất từ 5% lên 7% là tăng 2 điểm phần trăm, nhưng tăng 40% so với mức cũ.
Riêng "three times more than" là cụm gây tranh cãi ngay trong tiếng Anh: đa số người viết dùng nó với nghĩa "gấp ba", nhưng theo số học chặt thì "nhiều hơn ba lần" có thể hiểu là gấp bốn. Khi số liệu quan trọng, người dịch phải kiểm con số gốc để biết tác giả muốn nói gì, thay vì dịch theo mặt chữ.
Các cụm tăng giảm là nơi bản dịch hay sai mà không ai thấy, vì câu văn vẫn hợp lý. Bài này đưa bảng dịch, giải thích từng bẫy và cách người đọc bản dịch tự kiểm bằng một phép tính nhỏ. Phần lý thuyết thống kê về tỷ lệ không bàn sâu ở đây; trọng tâm là chuyển nghĩa giữa hai ngôn ngữ.
Bảng dịch các cụm tăng giảm
Ví dụ trong bảng là ví dụ giả định, mức xuất phát là 200.
| Tiếng Anh | Dịch đúng | Từ 200 thành |
|---|---|---|
| increase by 50% | tăng 50%, tăng thêm 50% | 300 |
| increase to 50% (của một tỷ lệ) | tăng lên 50% | tỷ lệ mới là 50% |
| increase by 50 (đơn vị) | tăng thêm 50 | 250 |
| increase to 250 | tăng lên 250 | 250 |
| double, a twofold increase | tăng gấp đôi | 400 |
| three times as much as | gấp ba | 600 |
| decrease by 25% | giảm 25% | 150 |
| halve, cut by half | giảm một nửa | 100 |
| fall to a third | giảm còn một phần ba | khoảng 67 |
Chỉ một giới từ by hay to làm kết quả khác hẳn, và tiếng Việt cũng phân biệt bằng một chữ: "tăng 50%" với "tăng lên 50%". Bỏ sót chữ "lên" là lỗi hay gặp nhất trong bản dịch tin kinh tế. Khi đọc lại, đặt câu hỏi: con số sau động từ là lượng thay đổi hay mức mới?
"Times more than": gấp ba hay gấp bốn
Câu "Product A costs three times more than product B" theo cách dùng phổ biến nghĩa là A đắt gấp ba B. Nhưng một số nhà ngôn ngữ và biên tập viên khoa học chỉ ra rằng nếu "more than" là phần cộng thêm, "three times more" phải là B cộng ba lần B, tức gấp bốn. Các cẩm nang biên tập của nhiều tạp chí khoa học khuyên tránh cụm này và dùng "three times as much as" hoặc nêu số trực tiếp.
Trong thực tế dịch thuật, cách xử lý an toàn là tìm con số gốc. Nếu bài viết có cả hai giá trị (B là 10, A là 30), dịch "gấp ba". Nếu không có giá trị, phần lớn trường hợp ý tác giả là "gấp ba", và bản dịch tiếng Việt viết "gấp ba" là cách hiểu thông dụng. Với văn bản khoa học, y tế, tài chính mà kết luận phụ thuộc vào con số, người dịch nên ghi chú hoặc hỏi lại tác giả.
Cụm ngược chiều còn khó hơn: three times less than hoặc three times cheaper. Về số học, "nhỏ hơn ba lần" không có nghĩa chặt (không thể bớt đi ba lần chính nó), nhưng người viết thường muốn nói "bằng một phần ba". Bản dịch tiếng Việt nên viết "chỉ bằng một phần ba" hoặc "rẻ hơn, chỉ còn một phần ba giá", không dịch thành "rẻ hơn ba lần".
"Giảm 3 lần" trong tiếng Việt và cách dịch sang tiếng Anh
Tiếng Việt cũng có cụm mơ hồ. "Giảm 3 lần" trong báo chí Việt thường hiểu là còn một phần ba (từ 300 còn 100). Nhưng người đọc kỹ tính sẽ hỏi: giảm ba lần liên tiếp? hay giảm bằng ba lần lượng ban đầu? Cách viết rõ là "giảm còn một phần ba" hoặc "giảm khoảng 67%".
Dịch sang tiếng Anh. Không viết "decreased three times" vì người đọc tiếng Anh hiểu là "đã giảm ba lần" (ba đợt giảm). Viết "fell to one-third", "dropped by two-thirds" hoặc "fell by about 67%".
"Tăng gấp 3 lần". Có người hiểu là thành gấp ba (300), có người hiểu là tăng thêm ba lần (400). Tiếng Anh dịch "tripled" hoặc "rose threefold" cho nghĩa gấp ba, và nếu có số liệu gốc thì nêu số luôn.
"Tăng 200%". Là tăng thêm 200%, tức thành gấp ba (từ 100 thành 300), không phải gấp đôi. Đây là lỗi tính phổ biến; khi dịch, giữ đúng phần trăm của bản gốc và kiểm xem con số đi kèm có khớp không.
Vì sao các lỗi này khó phát hiện
Lỗi dịch tăng giảm có một đặc điểm khiến nó nguy hiểm hơn lỗi từ vựng: câu sai vẫn hợp lý. "Doanh thu tăng 50%" và "doanh thu tăng lên 50%" đều là câu tiếng Việt trơn tru, người đọc không có lý do gì để nghi ngờ. Lỗi chỉ lộ ra khi ai đó lấy số liệu đó để tính tiếp, lập kế hoạch hay so sánh, và lúc đó văn bản thường đã được dùng. Vì thế các đơn vị làm báo cáo tài chính, báo cáo nghiên cứu thường có một vòng soát riêng chỉ dành cho số, tách khỏi vòng đọc câu chữ; người đọc bản dịch cũng nên làm như vậy với những đoạn có số tăng giảm.
Máy dịch không giải quyết được nhóm lỗi này. Nó dịch giới từ khá đúng trong câu đơn giản, nhưng không biết tác giả muốn nói gấp ba hay gấp bốn, không biết "2%" trong câu là phần trăm hay điểm phần trăm, và không kiểm được con số có khớp với bảng ở trang sau không. Phần việc đó luôn cần một người hiểu nội dung đọc lại.
Phần trăm, điểm phần trăm và điểm cơ bản
Ba đơn vị dưới đây đều xuất hiện trong tin lãi suất, thị phần, tỷ lệ thất nghiệp, kết quả bầu chọn. Nhầm giữa chúng làm sai bản chất thông tin.
| Thuật ngữ | Dịch | Ví dụ giả định |
|---|---|---|
| percent (%) | phần trăm | Doanh thu tăng 10%: từ 500 lên 550 |
| percentage point (pp, p.p.) | điểm phần trăm | Tỷ lệ thất nghiệp từ 4% lên 5%: tăng 1 điểm phần trăm, tức tăng 25% so với mức cũ |
| basis point (bp, bps) | điểm cơ bản (bằng 0,01 điểm phần trăm) | Lãi suất tăng 25 điểm cơ bản: từ 4,50% lên 4,75% |
| per mille (‰) | phần nghìn | Tỷ suất sinh 15‰: 15 trên 1.000 |
| percentile | bách phân vị (không phải phần trăm) | Ở bách phân vị thứ 90: cao hơn 90% số quan sát |
Câu "lãi suất tăng 2%" là câu mơ hồ trong cả hai ngôn ngữ: từ 5% lên 7% (tăng 2 điểm phần trăm) hay từ 5% lên 5,1% (tăng 2% của 5%)? Tin tài chính tiếng Anh chuẩn mực dùng "percentage points" hoặc "basis points" để tránh mơ hồ; bản dịch phải giữ đúng đơn vị đó, không rút gọn thành "%". Chiều Việt sang Anh, nếu bản gốc tiếng Việt viết "tăng 2%" mà ngữ cảnh rõ ràng là điểm phần trăm, người dịch nên hỏi lại hoặc ghi chú, vì chọn sai là đổi nghĩa.
Tỷ lệ "một trên năm", tỷ số và "trên 100.000 dân"
Tin tức và báo cáo y tế công cộng hay dùng cách nói one in five adults, nghĩa là một trên năm người trưởng thành, tức 20%. Dịch là "cứ năm người trưởng thành thì có một người" hoặc "một phần năm người trưởng thành" đều đúng; "một trong năm người trưởng thành" là dịch theo mặt chữ, đọc lên dễ hiểu nhầm là đang nói về một nhóm năm người cụ thể. Ngược lại, four out of five dentists là "bốn trên năm nha sĩ", tức 80%.
Tỷ số viết bằng dấu hai chấm như 3:2 giữ nguyên trong bản dịch ("tỷ số 3:2"), nhưng cần biết nó là tỷ lệ giữa hai phần (3 phần so với 2 phần, tức phần thứ nhất chiếm 60% tổng) chứ không phải 3 trên 2 tổng. Odds of 3 to 1 trong thống kê là "tỷ số chênh 3 trên 1", khác với xác suất: tỷ số chênh 3:1 tương ứng xác suất 75%. Tài liệu y khoa phân biệt rõ odds (tỷ số chênh) với probability (xác suất) và risk (nguy cơ); gộp lại là sai nội dung.
Các tỷ suất trong thống kê dân số và y tế thường tính trên một mẫu số cố định: per 1,000 live births (trên 1.000 trẻ đẻ sống), per 100,000 population (trên 100.000 dân), per capita (bình quân đầu người). Bản dịch phải giữ đúng mẫu số và đổi dấu phân cách hàng nghìn theo tiếng Việt. Bỏ mất mẫu số là lỗi nặng: "tỷ lệ mắc 45" không có nghĩa gì nếu không biết là trên 1.000 hay trên 100.000 người.
Các cụm khác hay dịch sai
Nhóm dưới đây xuất hiện nhiều trong báo cáo nghiên cứu, tài liệu y khoa và tin kinh tế.
- a 3-fold increase, a threefold rise: tăng gấp ba. Trong sinh học phân tử, "fold change" là tỷ số giữa hai giá trị; "2-fold decrease" thường hiểu là giảm còn một nửa.
- X% less than Y: ít hơn Y X%. "30% less sugar" là ít đường hơn 30% so với sản phẩm so sánh, không phải chỉ còn 30% đường.
- up to 50% off: giảm đến 50%, tức có món giảm ít hơn. Dịch thành "giảm 50%" là làm sai lời quảng cáo.
- relative risk reduction và absolute risk reduction: giảm nguy cơ tương đối và tuyệt đối. Ví dụ giả định: nguy cơ từ 2% xuống 1% là giảm tương đối 50% nhưng tuyệt đối chỉ 1 điểm phần trăm. Tài liệu y khoa phân biệt rõ hai khái niệm; bản dịch không được gộp.
- year-on-year (YoY), quarter-on-quarter (QoQ), month-on-month (MoM): so với cùng kỳ năm trước, so với quý trước, so với tháng trước. Nhầm giữa "cùng kỳ" và "kỳ trước" là đổi hẳn ý nghĩa của số liệu.
- compound annual growth rate (CAGR): tốc độ tăng trưởng kép hằng năm, không phải "tăng trưởng trung bình năm" theo nghĩa cộng chia.
Khi dịch bảng số liệu, kiểm thêm tiêu đề cột: "% change" (phần trăm thay đổi) khác "% share" (tỷ trọng) và "change (pp)" (thay đổi theo điểm phần trăm). Tiêu đề cột dịch sai thì mọi con số bên dưới đều bị hiểu sai dù không con số nào bị gõ nhầm.
Tự kiểm bản dịch số liệu tăng giảm bằng một phép tính
Người đọc bản dịch không cần biết tiếng Anh vẫn có thể bắt được phần lớn lỗi bằng cách làm phép tính nhỏ dưới đây cho từng câu có số tăng giảm.
- Tìm trong câu hai mức: mức cũ và mức mới (nhiều khi một trong hai nằm ở câu trước hoặc trong bảng).
- Tính chênh lệch tuyệt đối: mới trừ cũ.
- Tính phần trăm thay đổi: chênh lệch chia cho mức cũ, nhân 100.
- So với con số bản dịch nêu. Nếu bản dịch ghi "tăng 40%" mà phép tính ra 40 điểm phần trăm hay 140%, câu đó đã dịch sai đơn vị hoặc sai giới từ.
- Với tỷ lệ (lãi suất, thị phần), kiểm thêm: chênh lệch là bao nhiêu điểm phần trăm, và bản dịch có dùng đúng chữ "điểm phần trăm" không.
Ví dụ giả định: bản dịch ghi "thị phần tăng 5%, từ 20% lên 25%". Phép tính cho thấy thị phần tăng 5 điểm phần trăm, tức tăng 25% so với mức cũ. Câu đúng là "thị phần tăng 5 điểm phần trăm, từ 20% lên 25%".
Câu hỏi thường gặp
Percentage point viết tắt là gì trong tiếng Việt?
Tiếng Việt thường viết đủ "điểm phần trăm". Một số báo tài chính dùng "điểm %" cho gọn. Tiếng Anh viết tắt là pp, p.p. hoặc ppt; chú ý "ppt" còn có nghĩa phần nghìn (parts per thousand) trong hoá học, nên đọc ngữ cảnh.
"Half as much" và "twice as little" dịch thế nào?
Half as much là "bằng một nửa". Twice as little là cách nói không chặt, người viết thường muốn nói "bằng một nửa". Bản dịch nên dùng "bằng một nửa" cho rõ, không dịch là "ít hơn hai lần".
"Ten-fold" dịch là "gấp mười" hay "tăng mười lần"?
Nên dịch "gấp mười" hoặc "tăng gấp mười". "Tăng mười lần" có thể bị hiểu là có mười đợt tăng. Nếu có con số gốc, nêu luôn mức trước và sau để người đọc tự thấy.
Có nên đổi phần trăm sang con số tuyệt đối khi dịch không?
Không, trừ khi người đặt dịch yêu cầu biên tập lại. Người dịch giữ đúng loại số liệu của bản gốc. Nếu thấy cách trình bày dễ gây hiểu lầm, có thể ghi chú, nhưng không tự tính thêm vào thân bài.
"Up 3% on the year" nghĩa là gì?
Là tăng 3% so với cùng kỳ năm trước, cùng nghĩa với year-on-year. Nếu tin ghi "up 3% on the quarter" thì là so với quý trước. Đây là hai mốc so sánh khác nhau, bản dịch phải giữ đúng.
Ký hiệu % đặt sát số hay cách một khoảng?
Tiếng Việt và tiếng Anh thông thường viết sát: 25%. Một số chuẩn khoa học quốc tế khuyên có khoảng trắng giữa số và %. Chọn một cách theo quy định của nơi xuất bản và giữ thống nhất trong tài liệu.
