Chữ viết tắt là nơi bản dịch hay sai một cách lặng lẽ. Hai lỗi hay gặp nhất: dịch nhầm e.g. (viết tắt của exempli gratia, nghĩa là "ví dụ") thành "tức là", và ngược lại dịch i.e. (id est, nghĩa là "tức là", "nói cách khác") thành "ví dụ". Một bên mở ra danh sách chưa đủ, một bên khép lại thành định nghĩa chính xác; nhầm hai chữ này làm đổi phạm vi của câu.
Ngoài nghĩa, chữ viết tắt còn có quy ước hình thức khác nhau giữa các ngôn ngữ: có dấu chấm hay không (U.S. hay US, Dr. hay Dr), số nhiều viết thế nào (KPIs trong tiếng Anh nhưng "các KPI" trong tiếng Việt), lần đầu xuất hiện có cần viết đầy đủ không. Những quy ước này không khó, nhưng bị bỏ qua thì bản dịch trông như chưa được biên tập.
Bài này đi qua chữ viết tắt Latinh thường gặp trong tài liệu tiếng Anh, chữ viết tắt trong tiếng Việt, quy tắc giải nghĩa lần đầu, và những chỗ viết tắt có thể gây hiểu nhầm trong văn bản có giá trị pháp lý.
Chữ viết tắt gốc Latinh: nghĩa và cách dịch
Tài liệu học thuật, hợp đồng và văn bản kỹ thuật tiếng Anh dùng khá nhiều chữ viết tắt gốc Latinh. Bảng dưới đây gom những chữ hay gặp nhất và cách chuyển phổ biến sang tiếng Việt.
| Viết tắt | Dạng đầy đủ | Nghĩa | Cách dịch thường dùng |
|---|---|---|---|
| e.g. | exempli gratia | ví dụ, chẳng hạn | "ví dụ", "chẳng hạn như"; danh sách chưa đầy đủ |
| i.e. | id est | tức là, nói cách khác | "tức là", "nghĩa là"; diễn giải chính xác |
| etc. | et cetera | và những thứ khác | "v.v." hoặc "và các… khác" |
| et al. | et alii | và những người khác | "và cộng sự" (trích dẫn học thuật) |
| cf. | confer | so sánh, đối chiếu với | "so sánh với", "xem thêm" |
| vs. / v. | versus | đối với, chống lại | "với", "và"; trong tên vụ kiện thường giữ nguyên |
| ibid. | ibidem | cùng chỗ đã dẫn | "đã dẫn" trong chú thích |
| N.B. | nota bene | lưu ý | "Lưu ý:" |
Mẹo nhớ của nhiều người viết tiếng Anh: e.g. là example given, i.e. là in essence. Đây không phải nguồn gốc thật của hai chữ, chỉ là cách nhớ, nhưng đủ hữu ích khi duyệt bản dịch nhanh.
Trong văn bản tiếng Việt, người dịch nên viết thành chữ đầy đủ thay vì giữ e.g. hay i.e., vì phần lớn người đọc tiếng Việt không quen các chữ viết tắt Latinh. Ngoại lệ là "et al." trong danh mục tài liệu tham khảo, nơi quy chuẩn trích dẫn có thể yêu cầu giữ nguyên.
Vì sao nhầm e.g. và i.e. lại nghiêm trọng
Câu tiếng Anh: The warranty covers electrical parts, e.g. the motor and the control board. Nghĩa là bảo hành áp dụng cho các bộ phận điện, trong đó động cơ và bảng mạch chỉ là ví dụ; dây điện, công tắc cũng có thể được bảo hành. Nếu bản dịch viết "bảo hành các bộ phận điện, tức là động cơ và bảng mạch điều khiển", người đọc hiểu rằng chỉ có hai bộ phận đó được bảo hành.
Ngược lại, câu Applicants must hold a degree in a relevant field, i.e. law or public administration nghĩa là chỉ hai ngành luật và hành chính công được chấp nhận. Dịch thành "ví dụ như luật hoặc hành chính công" sẽ khiến người đọc nghĩ các ngành khác liên quan cũng được, và một ứng viên có thể nộp hồ sơ không đủ điều kiện vì bản dịch.
Trong thực tế, chính người viết tiếng Anh bản xứ cũng hay dùng nhầm hai chữ này. Khi gặp một câu mà e.g. hoặc i.e. có vẻ không khớp với ngữ cảnh, ví dụ i.e. đứng trước một danh sách rõ ràng chưa đủ, người dịch đừng tự sửa nghĩa mà nên hỏi lại người soạn văn bản. Trong văn bản có giá trị pháp lý hoặc thương mại, một ghi chú hỏi lại rẻ hơn rất nhiều so với một tranh chấp về phạm vi.
Dấu chấm trong chữ viết tắt: quy ước Mỹ, Anh và tiếng Việt
Tiếng Anh Mỹ thường có dấu chấm. Văn bản Mỹ hay viết Dr., Mr., U.S., a.m., Ph.D.. Một số sổ tay Mỹ đã bỏ dấu chấm ở nhiều chữ viết tắt bằng chữ hoa, nên PhD cũng phổ biến.
Tiếng Anh Anh thường bỏ dấu chấm ở dạng rút gọn. Quy ước hay gặp ở Anh là không đặt dấu chấm khi chữ viết tắt kết thúc bằng chính chữ cái cuối của từ đầy đủ: Dr (Doctor), Mr (Mister). Chữ cắt cụt phần cuối thì vẫn có chấm: Prof., etc.. Nhiều báo Anh viết US, UK không chấm.
Tiếng Việt có hệ viết tắt riêng. Văn bản tiếng Việt quen viết "TP." (thành phố), "TS." (tiến sĩ), "ThS." (thạc sĩ), "PGS." (phó giáo sư), "tr." (trang), "v.v." (vân vân). Có nơi viết liền "PGS.TS.", có nơi có khoảng trắng; dấu chấm sau từng phần thì phổ biến.
Đặc biệt với "v.v.". Lỗi hay gặp là viết "v.v..." với ba dấu chấm ở cuối, hoặc dùng cả "v.v." lẫn dấu chấm lửng trong một danh sách. "v.v." đã mang nghĩa "còn nữa", nên không cần thêm dấu chấm lửng; nếu "v.v." đứng cuối câu thì dấu chấm của chữ viết tắt cũng là dấu chấm hết câu, không cần chấm thêm.
Địa chỉ cũ. Chữ "Q." (quận), "H." (huyện) xuất hiện nhiều trong giấy tờ cũ. Từ ngày 01/7/2025 cấp huyện đã bỏ, nên khi dịch địa chỉ trên giấy tờ, người dịch chép đúng như giấy tờ ghi; việc ghi chú địa danh mới là chuyện của từng loại hồ sơ và nơi nhận.
Lần đầu xuất hiện: viết đầy đủ rồi mới dùng viết tắt
Nguyên tắc chung của hầu hết các sổ tay văn phong là ở lần nhắc đầu tiên trong văn bản, viết đầy đủ tên rồi đặt chữ viết tắt trong ngoặc, từ đó trở đi chỉ dùng chữ viết tắt. Ví dụ: "Tổ chức Y tế Thế giới (WHO)". Những chữ quá quen như "ASEAN" có thể không cần giải nghĩa trong văn bản cho người đọc phổ thông Việt Nam, nhưng vẫn nên giải nghĩa trong tài liệu dịch cho người nước ngoài.
Khi dịch chữ viết tắt tiếng Anh sang tiếng Việt, có ba cách: giữ chữ viết tắt tiếng Anh và giải nghĩa bằng tiếng Việt ("KPI, tức chỉ số đo lường hiệu quả công việc"); dùng chữ viết tắt tiếng Việt nếu đã phổ biến ("GDP" vẫn là GDP, còn "VAT" trong nhiều văn bản là "thuế GTGT"); hoặc bỏ viết tắt và viết đầy đủ nếu chữ chỉ xuất hiện một hai lần. Không nên tự đặt chữ viết tắt tiếng Việt mới mà người đọc chưa từng thấy.
Chiều ngược lại, văn bản tiếng Việt dày đặc chữ viết tắt mà người nước ngoài không thể đoán: "THPT", "CCCD", "BHXH", "HĐQT". Bản dịch tiếng Anh không nên giữ nguyên chúng. Người dịch viết đầy đủ bằng tiếng Anh ở lần đầu, chỉ giữ chữ viết tắt tiếng Việt trong ngoặc khi người đọc cần đối chiếu với giấy tờ gốc, ví dụ trong hồ sơ pháp lý.
Số nhiều, sở hữu và mạo từ đi với chữ viết tắt
Tiếng Anh thêm s cho số nhiều của chữ viết tắt: KPIs, CVs, FAQs; các sổ tay hiện nay phần lớn không dùng dấu lược (KPI’s được coi là lỗi khi muốn nói số nhiều). Tiếng Việt không chia số nhiều, nên khi chữ viết tắt tiếng Anh đi vào câu tiếng Việt, bỏ s và dùng từ chỉ số lượng: "các KPI", "ba CV". Viết "các KPIs" là nhân số nhiều hai lần.
Mạo từ tiếng Anh trước chữ viết tắt đi theo cách đọc chứ không theo chữ cái đầu: an FAQ (đọc "ef"), a UN agency (đọc "yu"), an MBA. Người Việt viết tiếng Anh hay sai chỗ này vì chọn a hay an theo mặt chữ. Khi dịch Việt sang Anh, người duyệt nên đọc thầm chữ viết tắt để chọn mạo từ.
Một lỗi nhỏ nữa trong bản dịch tiếng Việt là chữ viết tắt bị bẻ dòng: chữ "TS." ở cuối dòng, tên người ở đầu dòng sau. Dấu cách không ngắt giữa chữ viết tắt và tên giải quyết việc này. Với chữ viết tắt kèm số như "tr. 25", cũng nên giữ trên cùng một dòng.
Chữ viết tắt trong hợp đồng và văn bản có giá trị pháp lý
Hợp đồng tiếng Anh thường định nghĩa chữ viết tắt ngay trong điều khoản giải thích từ ngữ hoặc ở lần xuất hiện đầu tiên: Non-Disclosure Agreement (the “NDA”). Từ đó trở đi, chữ viết tắt mang đúng phạm vi đã định nghĩa. Bản dịch tiếng Việt phải giữ cơ chế này: "Thoả thuận bảo mật (sau đây gọi là “NDA”)" hoặc đặt một chữ viết tắt tiếng Việt rồi dùng nhất quán. Dùng lẫn chữ viết tắt và tên đầy đủ trong bản dịch có thể khiến người đọc nghi ngờ đó là hai thứ khác nhau.
Một số chữ viết tắt có nhiều nghĩa tuỳ ngành. PO có thể là đơn đặt hàng (purchase order) hoặc hộp thư bưu điện (post office); LC có thể là thư tín dụng hoặc một từ khác hẳn trong tài liệu kỹ thuật. Người dịch phải xác định nghĩa từ ngữ cảnh và, khi văn bản không định nghĩa, nên viết đầy đủ trong bản dịch để khoá nghĩa lại.
Với tên doanh nghiệp, các đuôi như Co., Ltd., Inc., JSC là một phần của tên đã đăng ký. Bản dịch giữ nguyên dạng viết tắt và dấu chấm như trong giấy đăng ký, không tự đổi Co., Ltd. thành Company Limited hay ngược lại. Phần dịch nghĩa loại hình doanh nghiệp, nếu cần, đặt trong ngoặc hoặc chú thích.
Kiểm chữ viết tắt trong bản dịch
Chữ viết tắt rải rác khắp văn bản, nên một lượt kiểm riêng là cách chắc nhất. Gợi ý:
- Lập danh sách mọi chữ viết tắt trong bản gốc bằng cách tìm các chuỗi chữ hoa liền nhau và các chữ có dấu chấm giữa.
- Với e.g., i.e., etc., cf., kiểm từng chỗ đã dịch đúng nghĩa và đúng phạm vi.
- Kiểm lần xuất hiện đầu tiên của mỗi chữ viết tắt đã được viết đầy đủ, và cách giải nghĩa nhất quán trong toàn văn bản.
- Thống nhất dấu chấm trong chữ viết tắt theo một quy ước: Mỹ hay Anh với bản tiếng Anh, một kiểu cho bản tiếng Việt.
- Kiểm số nhiều: không còn "các KPIs" trong bản tiếng Việt, không còn dấu lược số nhiều trong bản tiếng Anh.
- Nếu văn bản dài, lập bảng chữ viết tắt ở đầu hoặc cuối tài liệu để người đọc tra.
Bảng chữ viết tắt ở cuối báo cáo hay luận văn không chỉ giúp người đọc. Nó còn buộc người dịch nhìn tất cả chữ viết tắt cùng lúc, và chỗ nào giải nghĩa lệch nhau sẽ lộ ra ngay.
Câu hỏi thường gặp
Sau e.g. và i.e. có cần dấu phẩy không?
Theo quy ước phổ biến của tiếng Anh Mỹ, có: e.g., và i.e., thường có dấu phẩy theo sau. Nhiều văn bản Anh bỏ dấu phẩy này. Trong bản dịch tiếng Việt, chuyện này không còn, vì người dịch đã chuyển thành "ví dụ" hay "tức là" và đặt dấu câu theo câu tiếng Việt.
Có nên dùng "etc." và "e.g." cùng lúc trong một danh sách không?
Không nên. "e.g." đã cho biết danh sách chỉ là ví dụ, thêm "etc." ở cuối là thừa. Tương tự trong tiếng Việt, "chẳng hạn như A, B, C v.v." lặp ý. Khi dịch, người dịch có thể bỏ phần thừa, miễn là giữ đúng ý danh sách chưa đầy đủ.
Dịch "et al." trong tài liệu tham khảo có bắt buộc là "và cộng sự" không?
Tuỳ quy chuẩn trích dẫn mà tạp chí hoặc trường quy định. Một số yêu cầu giữ nguyên "et al." kể cả trong văn bản tiếng Việt, một số yêu cầu dịch thành "và cộng sự" hoặc "và nnk". Người dịch theo hướng dẫn của nơi đăng và áp nhất quán.
Chữ viết tắt tiếng Việt trên giấy tờ cá nhân có cần dịch đầy đủ không?
Nên dịch đầy đủ ở lần đầu, vì người đọc nước ngoài không đoán được nghĩa. Có thể giữ chữ viết tắt gốc trong ngoặc để đối chiếu. Với giấy tờ dùng cho hồ sơ, người dịch theo đúng yêu cầu của nơi nhận và không tự rút gọn thêm những chữ mà bản gốc viết đầy đủ.
Có nên dùng chữ viết tắt trong tiêu đề bản dịch không?
Hạn chế, trừ những chữ người đọc mục tiêu chắc chắn biết. Tiêu đề thường được đọc trước, khi người đọc chưa gặp phần giải nghĩa trong thân văn. Nếu bắt buộc dùng, hãy giải nghĩa ngay ở câu đầu tiên của phần mở bài.
