Thuật ngữ không nhất quán là khi cùng một khái niệm trong bản gốc được dịch bằng nhiều cách khác nhau trong cùng một văn bản hoặc một bộ tài liệu: "warranty" lúc là "bảo hành", lúc là "bảo đảm", lúc là "cam kết chất lượng". Từng chỗ có thể không sai, nhưng gộp lại thì người đọc không biết đây là một thứ hay ba thứ.
Lỗi này đặc biệt hay gặp khi văn bản dài, dịch nhiều đợt hoặc chia cho nhiều người. Hậu quả nhẹ là người đọc bối rối; nặng là hai cách gọi bị hiểu thành hai đối tượng pháp lý khác nhau. Bài này chỉ các dạng không nhất quán, hậu quả theo loại văn bản, ranh giới khi nào biến thể là chấp nhận được và cách soát.
Vì sao không nhất quán là lỗi, dù từng chỗ đều đúng
Trong văn chương, người viết tiếng Việt và tiếng Anh đều được dạy tránh lặp từ, nên thay bằng từ đồng nghĩa cho câu văn phong phú. Thói quen này đúng với văn kể, nhưng sai với văn bản kỹ thuật, pháp lý, hành chính và học thuật. Ở đó, mỗi khái niệm phải có đúng một tên, vì người đọc giả định rằng tên khác là thứ khác.
Thử hình dung một hướng dẫn sử dụng: bước 2 bảo "nhấn nút Nguồn", bước 5 bảo "nhấn nút Bật/Tắt", trên máy in chữ "Power". Người dùng sẽ đi tìm hai nút khác nhau. Trong hợp đồng, "Hàng hoá" ở điều 1 và "Sản phẩm" ở điều 7 có thể bị lập luận là hai đối tượng, nhất là khi phần định nghĩa chỉ định nghĩa một trong hai.
Không nhất quán còn làm hỏng khả năng tra cứu. Người đọc tìm chữ "bảo hành" trong tệp sẽ bỏ sót những đoạn dùng "bảo đảm". Với trang web, cùng một khái niệm mang nhiều tên còn làm nội dung phân tán, người tìm kiếm gõ một cụm và chỉ thấy một phần thông tin.
Có một hệ quả tâm lý ít được nhắc: khi gặp hai cách gọi cho một thứ, người đọc cẩn thận sẽ dừng lại kiểm tra, còn người đọc vội sẽ đoán. Cả hai đều tốn thêm công hoặc mang rủi ro, và cả hai đều không cần thiết nếu bản dịch giữ đúng một tên.
Các dạng không nhất quán hay gặp
Không chỉ thuật ngữ chuyên ngành; người đọc gặp không nhất quán ở nhiều lớp của văn bản.
- Thuật ngữ chuyên môn: một khái niệm, nhiều cách dịch, như "invoice" thành "hoá đơn" và "phiếu thanh toán".
- Tên giao diện và tên bộ phận: tên nút, menu, cổng kết nối trong hướng dẫn không khớp với chữ in trên thiết bị hoặc hiện trên màn hình.
- Tên riêng và tên tổ chức: tên công ty, tên trường, tên dự án được dịch hoặc viết khác nhau giữa các trang, các giấy tờ.
- Viết tắt: lần đầu không giải thích, các lần sau lúc viết tắt lúc viết đầy đủ, hoặc viết tắt theo tiếng Anh ở chỗ này, theo tiếng Việt ở chỗ khác.
- Xưng hô: "bạn" ở trang đầu, "quý khách" ở trang sau.
- Định dạng: ngày tháng, đơn vị, dấu thập phân, cách viết hoa tiêu đề mỗi phần một kiểu.
- Tên tài liệu được dẫn chiếu: "Phụ lục 1" ở một chỗ, "Phụ lục A" ở chỗ khác khi bản gốc chỉ có một phụ lục.
Trong hồ sơ cá nhân, dạng thứ ba là nguồn gây rắc rối nhiều nhất. Tên trường trên bằng tốt nghiệp dịch một kiểu, trên bảng điểm dịch kiểu khác, trên thư xác nhận lại kiểu thứ ba; nơi nhận hồ sơ có thể đặt câu hỏi các giấy tờ có cùng một cơ sở cấp hay không.
Hậu quả theo loại văn bản
Cùng một lỗi nhưng mức thiệt hại khác nhau rất xa tuỳ văn bản.
| Loại văn bản | Ví dụ không nhất quán | Hậu quả có thể |
|---|---|---|
| Hợp đồng | "Bên Bán" và "Nhà cung cấp" chỉ cùng một bên | Mơ hồ về nghĩa vụ, chỗ để tranh cãi khi có tranh chấp |
| Hướng dẫn sử dụng | Tên nút trong sách khác chữ trên máy | Người dùng thao tác sai, gọi hỗ trợ nhiều hơn |
| Hồ sơ du học, định cư | Tên trường, tên ngành mỗi giấy một kiểu | Bị yêu cầu giải trình, chậm xử lý |
| Báo cáo khoa học | Một biến số gọi hai tên ở phần phương pháp và kết quả | Người đọc nghi ngờ có hai biến, khó tái lập |
| Trang web, ứng dụng | Một tính năng mang ba tên ở menu, trang trợ giúp, email | Người dùng không tìm thấy, nội dung tìm kiếm phân tán |
| Tài liệu đào tạo nội bộ | Quy trình gọi tên khác nhau giữa các tài liệu | Nhân viên mới hiểu sai, bộ phận nói không cùng tiếng |
Điểm chung của cả sáu dòng: không nhất quán làm người đọc tự hỏi "có phải cùng một thứ không". Văn bản càng phải được đọc kỹ, càng bị soi kỹ, thì câu hỏi đó càng đắt.
Khi nào biến thể là đúng: nhất quán theo khái niệm, không theo chữ
Một từ gốc, hai khái niệm, cần hai cách dịch. Nhất quán là theo khái niệm chứ không phải theo chữ. "Account" trong cùng một tài liệu ngân hàng có thể là "tài khoản" ở chỗ này và "khách hàng" (key account) ở chỗ khác; ép dùng một chữ cho cả hai mới là lỗi. Tương tự, "service" có thể là "dịch vụ" trong phần giới thiệu và "bảo dưỡng" trong phần kỹ thuật.
Văn bản kể chuyện, văn chương. Trong bài viết giới thiệu, truyện, bài luận, việc thay từ để tránh lặp là bình thường, miễn không gây hiểu lầm về đối tượng. Áp quy tắc nhất quán cứng nhắc cho văn chương sẽ làm câu nặng nề.
Chuẩn đã thay đổi. Khi tên cơ quan, tên đơn vị hành chính, thuật ngữ chính thức thay đổi, văn bản mới dùng tên mới là đúng. Nhưng trong cùng một văn bản, nên chọn một cách và, nếu cần, ghi tên cũ trong ngoặc ở lần xuất hiện đầu tiên.
Bản gốc tự không nhất quán. Có khi chính bản gốc dùng hai tên cho một thứ. Người dịch không nên tự gộp mà nên hỏi người viết, vì có thể đó thật sự là hai thứ. Nếu xác nhận là cùng một thứ, bản dịch có thể thống nhất và ghi chú lại.
Vì sao bản dịch mất nhất quán
Nguyên nhân phổ biến nhất là chia việc. Một tài liệu trăm trang chia cho bốn người dịch song song để kịp hạn, không có bảng thuật ngữ chung, mỗi người tự chọn cách dịch cho các khái niệm chính. Ghép lại là ra bốn bộ thuật ngữ. Nguyên nhân thứ hai là dịch nhiều đợt: phiên bản 1 dịch năm ngoái, phiên bản 2 dịch năm nay bởi người khác, không ai đối chiếu với bản cũ.
Nguyên nhân thứ ba ít ai để ý là sửa một chỗ, quên các chỗ khác. Người duyệt yêu cầu đổi "bảo đảm" thành "bảo hành" ở trang 3; người dịch sửa đúng trang 3, nhưng chữ đó còn ở mười trang khác. Nguyên nhân thứ tư là bộ nhớ dịch lẫn: công cụ hỗ trợ dịch gợi ý cách dịch cũ từ một dự án khác của khách hàng khác, người dịch chấp nhận mà không để ý.
Cuối cùng là dịch máy. Các hệ thống dịch máy xử lý từng câu hoặc từng đoạn, và có thể chọn cách dịch khác nhau cho cùng một thuật ngữ tuỳ câu xung quanh. Bản hiệu đính nhẹ tay sẽ giữ nguyên sự không nhất quán đó.
Nhất quán với bên ngoài: sản phẩm, tài liệu cũ và cách gọi của ngành
Nhất quán không chỉ là chuyện bên trong một văn bản. Một bản dịch có thể hoàn toàn thống nhất với chính nó mà vẫn lệch với thế giới xung quanh: tên nút trên sản phẩm thật, cách gọi trong tài liệu cũ mà khách hàng đã quen, hay thuật ngữ mà người trong ngành và các văn bản chính thức đang dùng.
Ví dụ giả định: một công ty phát hành hướng dẫn mới cho dòng máy đã bán ba năm. Người dịch mới chọn "chế độ tiết kiệm" cho "eco mode", trong khi mọi tài liệu cũ, video hướng dẫn và nhân viên hỗ trợ đều gọi là "chế độ sinh thái". Bản dịch mới tự nhất quán, nhưng khách hàng gọi lên hỏi "chế độ tiết kiệm nằm ở đâu" thì nhân viên không hiểu.
Với thuật ngữ chuyên ngành, chuẩn bên ngoài là cách gọi trong văn bản quy phạm, giáo trình, tài liệu của cơ quan quản lý và cộng đồng chuyên môn. Bản dịch tự đặt một cách gọi mới, dù hợp lý, sẽ khiến người trong ngành khựng lại. Khi có nhiều cách gọi đang lưu hành, bản dịch nên chọn một, theo chuẩn mà người đọc chính quen nhất, và giữ nguyên nó.
Vì vậy, khi đặt dịch, ngoài bảng thuật ngữ nội bộ, nên gửi kèm tài liệu cũ đã phát hành, ảnh sản phẩm hoặc giao diện thật, và nếu có, danh sách các văn bản chuẩn ngành mà bạn muốn bản dịch bám theo.
Cách soát nhất quán trong bản dịch
Người đọc không cần biết ngôn ngữ nguồn vẫn làm được phần lớn quy trình, chỉ cần chức năng tìm kiếm.
- Lập danh sách khái niệm chính từ bản gốc: những từ lặp nhiều nhất, những từ viết hoa, những từ được định nghĩa ở đầu văn bản, tên nút và tên bộ phận. Mười lăm đến ba mươi mục là đủ cho phần lớn tài liệu.
- Tìm từng khái niệm trong bản dịch và ghi lại mọi cách dịch xuất hiện. Một khái niệm có hai cách dịch trở lên là chỗ cần hỏi.
- Kiểm viết tắt: lần đầu xuất hiện có giải thích không, các lần sau có thống nhất không.
- Đối chiếu tên giao diện với sản phẩm thật: mở máy, mở ứng dụng, so từng tên nút được nhắc trong hướng dẫn.
- Với bộ hồ sơ, lập một bảng tên riêng: họ tên, tên trường, tên cơ quan, tên ngành, địa chỉ; so từng giấy tờ với bảng.
- Khi sửa, sửa toàn văn bản bằng tìm và thay, rồi đọc lại các câu bị thay để chắc chữ mới hợp ngữ pháp.
Các công cụ kiểm tra chất lượng bản dịch có thể tự đánh dấu một câu gốc giống nhau mà dịch khác nhau. Nhưng chúng không biết hai từ gốc khác nhau có phải cùng một khái niệm không; bước 1 và 2 vẫn cần người làm.
Để phòng từ gốc, khi đặt dịch tài liệu dài hoặc tài liệu sẽ cập nhật nhiều lần, hãy gửi kèm danh sách thuật ngữ đã duyệt, dù chỉ vài chục mục, và tài liệu đã dịch trước đó. Nếu nhiều người dịch, yêu cầu có một người đọc duyệt cuối toàn bộ để thống nhất.
Câu hỏi thường gặp
Thay từ đồng nghĩa cho đỡ lặp có phải là lỗi không?
Trong văn bản kỹ thuật, pháp lý, hành chính và học thuật thì có, vì người đọc giả định tên khác là thứ khác. Trong văn bản kể chuyện, quảng cáo hay bài viết giới thiệu, thay từ là bình thường, miễn không khiến người đọc nhầm đối tượng.
Nếu tên tiếng Anh của trường đã thay đổi thì bản dịch hồ sơ dùng tên nào?
Thường nên dùng tên đúng với giấy tờ gốc tại thời điểm cấp, và có thể ghi chú tên hiện tại nếu nơi nhận cần đối chiếu. Quan trọng là các giấy tờ trong cùng bộ hồ sơ dùng cùng một cách. Yêu cầu cụ thể nên kiểm với nơi nhận hồ sơ.
Bản dịch nhiều người làm có tránh được không nhất quán không?
Tránh được phần lớn nếu có bảng thuật ngữ chung trước khi bắt đầu, công cụ chia sẻ bộ nhớ dịch, và một người duyệt cuối đọc toàn bộ. Thiếu một trong ba thứ đó, không nhất quán gần như chắc chắn xảy ra với tài liệu dài.
Bản gốc dùng hai tên cho một thứ thì người dịch có nên gộp lại không?
Không nên tự gộp. Người dịch nên hỏi người viết vì có thể đó là hai thứ thật. Nếu được xác nhận là cùng một thứ, có thể thống nhất trong bản dịch và ghi chú lại, đồng thời báo người viết để sửa bản gốc cho lần sau.
Có cần nhất quán giữa các tài liệu khác nhau của cùng một công ty không?
Rất nên. Khách hàng đọc trang web, hướng dẫn sử dụng, hợp đồng và email của cùng một công ty; nếu một tính năng hay một khoản phí mang tên khác nhau ở mỗi nơi, họ sẽ nhầm hoặc mất lòng tin. Một bảng thuật ngữ dùng chung cho mọi tài liệu là cách giữ nhất quán rẻ nhất.