Những vụ dịch sai nổi tiếng nhất không phải là chuyện cười về biển hiệu, mà là những lần một chữ bị hiểu lệch đã góp phần vào quyết định lớn: chữ mokusatsu trong phản hồi của Nhật Bản năm 1945, Điều 17 của Hiệp ước Wuchale giữa Ethiopia và Ý năm 1889, chữ intoxicado trong phòng cấp cứu ở Florida năm 1980, hay phép quy đổi pound sang kilogram khiến một chiếc Boeing 767 cạn nhiên liệu giữa trời năm 1983. Các vụ này đều có hồ sơ, báo cáo điều tra hoặc công trình sử học ghi lại.
Gom lại, chúng rơi vào khoảng tám kiểu sai lặp đi lặp lại: chữ gốc mơ hồ, từ “bạn giả” giữa hai thứ tiếng, hai bản văn bản song ngữ vênh nghĩa, thuật ngữ mang theo hàm ý, thành ngữ dịch sát chữ, người dịch không đủ năng lực, nhầm đơn vị đo, và dịch máy không có người kiểm. Biết tám kiểu này, người đặt dịch và người đọc bản dịch có thể hỏi đúng câu trước khi ký, nộp hay hành động theo một văn bản đã dịch.
Vì sao một chữ dịch sai có thể gây hậu quả lớn
Người dùng bản dịch gần như luôn ở thế yếu: họ cần bản dịch chính vì không đọc được bản gốc, nên cũng không tự phát hiện được chỗ sai. Bản dịch vì thế được đối xử như sự thật, nhất là khi nó đến từ một kênh có uy tín như hãng thông tấn, bệnh viện hay cơ quan nhà nước. Một chữ lệch không tự kêu lên rằng mình lệch; nó trôi vào chuỗi quyết định phía sau và được người khác xây tiếp lên trên.
Thứ hai, dịch thường diễn ra ở đúng những điểm nối nhạy cảm: giữa hai chính phủ đang căng thẳng, giữa bác sĩ và gia đình bệnh nhân lúc khẩn cấp, giữa hai đội kỹ sư dùng hai hệ đơn vị. Ở những điểm nối đó, thời gian kiểm tra ít và cái giá của chậm trễ cao, nên người ta có xu hướng tin bản dịch đầu tiên thay vì hỏi lại. Các vụ việc trong bài cho thấy hậu quả nặng thường đến từ sự kết hợp ấy chứ hiếm khi chỉ từ một người dịch kém.
Thứ ba, có những sai lệch không nằm ở chữ mà ở hàm ý. Một từ có thể được dịch “đúng từ điển” nhưng mang theo sắc thái mà bản gốc không có, như chữ canali của nhà thiên văn Schiaparelli sang tiếng Anh thành canals (kênh đào do ai đó đào) thay vì channels (lòng rãnh tự nhiên). Kiểu sai này khó bắt nhất vì người kiểm tra đối chiếu từ điển vẫn thấy ổn.
Tám kiểu dịch sai qua các vụ có tư liệu
Bảng dưới xếp các vụ được nhắc nhiều trong tài liệu dịch thuật học và lịch sử theo kiểu sai. Mỗi vụ có bài phân tích riêng trong danh mục này; ở đây chỉ nêu cốt lõi để bạn thấy các kiểu sai giống nhau thế nào dù bối cảnh khác hẳn.
| Kiểu sai | Vụ việc tiêu biểu | Chỗ vấp |
|---|---|---|
| Chữ gốc mơ hồ, người dịch chọn một nghĩa | Phản hồi của Thủ tướng Suzuki về Tuyên bố Potsdam, 28/7/1945 | Mokusatsu có thể là “không bình luận” hoặc “khinh bỏ qua”; bản tiếng Anh ra “ignore”, báo chí phương Tây đọc thành “reject” |
| Từ “bạn giả” giữa hai thứ tiếng | Bệnh nhân Willie Ramirez, Florida, 1980 | Intoxicado (bị ngộ, khó chịu sau khi ăn uống) bị hiểu thành intoxicated (say, quá liều) |
| Hai bản song ngữ vênh nghĩa | Hiệp ước Wuchale 1889; Hiệp ước Waitangi 1840 | Bản Amhara “có thể”, bản Ý “phải”; bản Māori “quyền cai quản”, bản Anh “chủ quyền” |
| Thuật ngữ mang theo hàm ý | Canali trên sao Hoả, 1877 | “Lòng rãnh” thành “kênh đào”, gợi ý có sinh vật đào kênh |
| Thành ngữ dịch sát chữ | Câu nói của Khrushchev với các đại sứ phương Tây, 1956 | “Chôn các ông” nghe như đe doạ, trong khi ý gần với “sẽ sống lâu hơn, sẽ đưa tang các ông” |
| Người dịch không đủ năng lực | Chuyến thăm Ba Lan của Tổng thống Carter, 12/1977 | Câu chào thành lời lỡ dở, “mong ước” thành “thèm khát” |
| Nhầm đơn vị khi quy đổi | Chuyến bay 143 của Air Canada, 1983; tàu Mars Climate Orbiter, 1999 | Pound với kilogram; pound-lực-giây với newton-giây |
| Dịch máy không có người kiểm | Bài đăng “chào buổi sáng” bị dịch thành lời đe doạ, 2017 | Hệ thống tự dịch đưa ra nghĩa ngược, dẫn tới việc bắt giữ người vô tội trong vài giờ |
Điểm chung dễ thấy: trong gần như mọi vụ, chỗ sai nằm ở một từ hoặc một con số mà cả hai bên đều tưởng đã hiểu nhau. Không ai hỏi lại vì không ai nghĩ có gì để hỏi.
Chuyến thăm Ba Lan năm 1977: khi người dịch không đủ tầm
Ngày 29/12/1977, Tổng thống Mỹ Jimmy Carter đến Warszawa và đọc lời chào tại sân bay. Người dịch sang tiếng Ba Lan là một phiên dịch viên hợp đồng mà tiếng Ba Lan không phải thế mạnh chính. Theo các bản tin thời đó, câu “khi rời nước Mỹ sáng nay” bị dịch theo cách gợi ý tổng thống đã bỏ nước Mỹ mà đi, còn câu nói về “mong ước của nhân dân Ba Lan đối với tương lai” bị dịch bằng một từ mang nghĩa thèm khát xác thịt. Người nghe tại chỗ bật cười, báo chí quốc tế đưa tin rộng rãi.
Vụ này không gây hậu quả ngoại giao nặng, nhưng nó trở thành ví dụ kinh điển về một rủi ro rất đời thường: chọn người dịch theo sự sẵn có thay vì theo năng lực đã kiểm chứng. Người dịch biết một ngôn ngữ ở mức giao tiếp có thể đọc hiểu tốt mà vẫn chọn sai sắc thái khi phải nói trước đám đông, dưới áp lực thời gian, với những câu mang nghi thức.
Bài học cho doanh nghiệp và cơ quan Việt Nam khá trực tiếp. Khi đón đối tác, ký kết hay phát biểu trước công chúng nước ngoài, hãy hỏi người dịch đã làm việc ở cặp ngôn ngữ đó, đúng chiều dịch đó, trong bối cảnh tương tự bao giờ chưa; và gửi trước bài phát biểu để họ chuẩn bị. Phần lớn lỗi kiểu Warszawa sẽ bị chặn từ khâu chuẩn bị, chứ không phải ở khoảnh khắc đứng trên bục.
Freud qua bản tiếng Anh: đúng chữ mà lệch tinh thần
Không phải mọi vụ dịch sai đều là một chữ trật nghĩa. Bộ Standard Edition các tác phẩm của Sigmund Freud do James Strachey chủ biên, xuất bản từ 1953 đến 1974 gồm 24 tập, là bản tiếng Anh có uy tín lớn nhất suốt nhiều thập kỷ. Bản dịch này chuyển những từ đời thường của Freud như das Ich (cái “mình”) và das Es (“cái ấy”) thành các từ Latin ego và id, còn Trieb (thôi thúc, xung lực) nhiều chỗ thành instinct.
Năm 1983, nhà tâm lý học Bruno Bettelheim trong cuốn Freud and Man’s Soul cho rằng các lựa chọn ấy biến một lý thuyết viết bằng ngôn ngữ gần gũi thành thứ thuật ngữ y khoa lạnh, và việc dùng instinct làm lẫn khái niệm của Freud với bản năng sinh học. Những người bênh vực Strachey thì nhắc rằng ông làm việc trong thời Freud còn sống, nhiều thuật ngữ Latin đã được giới phân tâm học dùng từ trước, và một bản dịch học thuật cần thuật ngữ cố định. Cuộc tranh luận này đến nay vẫn chưa ngã ngũ; các bản dịch mới về sau đã chọn cách diễn đạt gần đời thường hơn.
Bài học ở đây tinh tế hơn: thuật ngữ trong bản dịch định hình cách cả một ngành hiểu khái niệm. Khi bạn đọc một khái niệm quản trị, tâm lý hay pháp lý được du nhập qua bản dịch, nên tìm xem chữ gốc là gì và nó mang sắc thái đời thường hay chuyên môn trong ngôn ngữ gốc. Tiếng Việt cũng có nhiều cặp như vậy, chẳng hạn một khái niệm được dịch bằng từ Hán Việt trang trọng trong khi bản gốc là từ rất bình dân.
Chuyện có tư liệu và chuyện kể lại: cách phân biệt
Quanh chủ đề dịch sai có rất nhiều giai thoại lan truyền trong sách kỹ năng và bài viết mạng mà không có nguồn gốc kiểm được. Câu “Ich bin ein Berliner” của Tổng thống Kennedy năm 1963 bị cho là nghĩa “là một cái bánh rán”, chuyện xe Chevrolet Nova ế ở Mỹ Latinh vì “no va” là “không chạy” — cả hai đều đã bị các nhà ngôn ngữ học và người kiểm chứng thông tin bác bỏ. Trước khi dùng một vụ việc làm ví dụ, bạn có thể tự hỏi:
- Có ngày tháng, địa điểm, tên người cụ thể không? Giai thoại thường mơ hồ kiểu “một hãng xe nọ”, “ở một nước châu Á”.
- Có văn bản gốc, báo cáo điều tra hay công trình sử học nào ghi lại không? Vụ Gimli có báo cáo của cơ quan điều tra Canada; vụ Wuchale có nguyên văn hai bản hiệp ước.
- Người bản ngữ có xác nhận cách hiểu “sai” đó không? Nhiều chuyện cười chỉ đúng với người nước ngoài nghĩ về ngôn ngữ đó, người bản ngữ không hề hiểu như vậy.
- Câu chuyện có quá gọn, quá buồn cười không? Giai thoại sống lâu vì hay, không phải vì thật.
- Có nguồn nào bác bỏ không? Tìm thêm một bước thường đủ để thấy chuyện đã được kiểm chứng và gỡ bỏ từ lâu.
Dùng giai thoại sai để dạy về dịch đúng là một nghịch lý đáng tránh: nó dạy người đọc tin vào chuyện chưa kiểm, đúng điều mà nghề dịch phải chống.
Bài học rút ra cho người đặt và người dùng bản dịch
Từ các vụ có tư liệu, có thể rút ra một quy trình ngắn áp dụng cho hợp đồng, tài liệu kỹ thuật, thông cáo hay hồ sơ y tế:
- Xác định mức rủi ro trước. Văn bản nào sai một chữ là mất tiền, mất quyền hay nguy hiểm tính mạng thì phải có người dịch có chuyên môn và một người thứ hai đọc kiểm.
- Đánh dấu chữ mơ hồ trong bản gốc. Yêu cầu người dịch ghi chú chỗ nào bản gốc có thể hiểu hai cách, thay vì lặng lẽ chọn một cách.
- Quy định bản nào có giá trị. Văn bản song ngữ phải nói rõ khi hai bản vênh thì bản nào được áp dụng.
- Thống nhất đơn vị, định dạng số và ngày tháng ngay từ đầu, ghi rõ trong văn bản thay vì giả định bên kia dùng giống mình.
- Không dùng người thân, người “biết chút tiếng” làm người dịch trong y tế, pháp lý, đàm phán.
- Không đưa bản dịch máy chưa ai kiểm ra ngoài ở văn bản có hệ quả pháp lý, an toàn hay danh dự của người khác.
- Hỏi lại khi phản ứng của bên kia bất thường. Nếu đối tác phản ứng mạnh hơn dự kiến, kiểm bản dịch trước khi kết luận về ý định của họ.
Bước cuối cùng thường bị bỏ qua nhất, dù nó có thể đã thay đổi diễn biến của vài vụ trong bảng trên.
Những gì các vụ việc này không chứng minh
Đọc lịch sử dịch sai dễ sa vào lối nghĩ “chỉ vì một chữ mà…”. Thực tế, các nhà sử học thường nhấn mạnh rằng quyết định lớn hiếm khi có một nguyên nhân duy nhất. Lệnh ném bom nguyên tử được ban hành trước khi Thủ tướng Suzuki nói chữ mokusatsu; chiến tranh Ý – Ethiopia có gốc rễ ở tham vọng thuộc địa chứ không chỉ ở Điều 17. Bản dịch sai là một mắt xích, đôi khi là cái cớ, hiếm khi là toàn bộ câu chuyện.
Ngược lại, cũng không nên coi nhẹ vai trò của bản dịch chỉ vì nó không phải nguyên nhân duy nhất. Một mắt xích yếu ở điểm nối nhạy cảm vẫn có thể làm lệch cán cân khi các yếu tố khác đang giằng co. Với người làm việc thực tế, câu hỏi hữu ích không phải “dịch sai có gây ra chuyện này không” mà là “nếu bản dịch chuẩn hơn, có bên nào đã có thêm cơ hội để hiểu đúng không”.
Cách nhìn cân bằng đó cũng giúp bạn đánh giá các bài báo, bài đăng giật gân về “thảm hoạ dịch thuật”. Khi một câu chuyện quy toàn bộ hậu quả cho một chữ, gần như chắc chắn nó đã bị đơn giản hoá; hãy tìm nguồn gốc trước khi chia sẻ hay đem vào tài liệu đào tạo.
Câu hỏi thường gặp
Vụ dịch sai nào được coi là nghiêm trọng nhất trong lịch sử?
Thường được nhắc là chữ mokusatsu năm 1945, nhưng giới sử học tranh luận nhiều về mức ảnh hưởng thật của nó. Không có thước đo chung để xếp hạng; nên đánh giá từng vụ theo tư liệu, và nhớ rằng hậu quả lớn hiếm khi do một bản dịch gây ra một mình.
Người không biết ngoại ngữ làm sao kiểm được bản dịch?
Có thể thuê một người dịch thứ hai đọc đối chiếu, nhờ dịch ngược một vài đoạn quan trọng để so ý, kiểm các con số, tên riêng, ngày tháng và đơn vị, và yêu cầu người dịch ghi chú các chỗ bản gốc mơ hồ. Những bước này không cần biết ngoại ngữ.
Dịch ngược có phải cách kiểm tra đáng tin không?
Dịch ngược chỉ phát hiện được sai lệch lớn về ý. Nó không bắt được giọng văn, thuật ngữ chuyên ngành hay sắc thái, và một bản dịch tốt dịch ngược lại cũng không khớp từng chữ. Nên coi đây là phép thử thô cho đoạn rủi ro cao, không phải phép kiểm chất lượng.
Có nên dùng các vụ dịch sai nổi tiếng trong tài liệu đào tạo nhân viên không?
Nên, vì chúng dễ nhớ, nhưng chỉ dùng vụ có tư liệu và trình bày đủ bối cảnh, kể cả phần tranh luận. Tránh các giai thoại như Chevrolet Nova hay bánh rán Berlin đã bị bác bỏ, vì chúng dạy nhân viên tin chuyện chưa kiểm.
Ai chịu trách nhiệm khi bản dịch sai gây thiệt hại?
Tuỳ hợp đồng dịch, luật áp dụng và việc bên đặt dịch có cung cấp đủ thông tin hay không. Hợp đồng dịch thường quy định phạm vi trách nhiệm và giới hạn bồi thường. Với văn bản rủi ro cao, nên thoả thuận rõ trước và hỏi luật sư khi có tranh chấp.
Vì sao các vụ dịch sai thường được kể sai lệch về sau?
Vì câu chuyện về một chữ làm đổi lịch sử rất hấp dẫn và dễ kể lại. Mỗi lần kể, chi tiết phức tạp bị lược bớt, phần kịch tính được giữ. Đó cũng là lý do nên đọc nguồn sử học hoặc báo cáo gốc thay vì bài tổng hợp.