Đối chiếu bản dịch với bản gốc là đặt hai văn bản cạnh nhau rồi kiểm từng đơn vị nghĩa xem bản dịch có đủ, đúng và không thêm so với bản gốc hay không. Cách làm hiệu quả nhất với người không làm nghề dịch là chia thành nhiều lượt, mỗi lượt chỉ soi một loại lỗi: cấu trúc, dữ liệu cứng (số, ngày, tên), phủ định và mức độ bắt buộc, thuật ngữ, rồi cuối cùng đọc riêng bản dịch như một văn bản độc lập.
Bạn không cần giỏi ngôn ngữ gốc như người dịch mới đối chiếu được. Phần lớn lỗi gây thiệt hại thật, như sai một con số, mất một chữ "không", lệch một ngày đến hạn hay rơi mất cả một câu, đều bắt được bằng phương pháp, không cần tài năng ngôn ngữ. Bài này đi qua từng lượt, kèm bảng những chỗ hay vênh và mẫu ghi lỗi để gửi lại người dịch.
Đối chiếu khác đọc soát ở đâu
Đọc soát (proofreading) là đọc riêng bản dịch để bắt lỗi chính tả, dấu câu, câu cụt, định dạng. Người đọc soát có thể không cần nhìn bản gốc. Đối chiếu thì ngược lại: mỗi câu trong bản dịch phải được truy về một chỗ trong bản gốc, và mỗi chỗ trong bản gốc phải có mặt trong bản dịch. Một bản dịch có thể trơn tru, không một lỗi chính tả, mà vẫn sai nghĩa; đọc soát không bao giờ phát hiện ra điều đó.
Trong nghề, việc người thứ hai so bản dịch với bản gốc thường được gọi là hiệu đính (revision), và quy trình dịch theo chuẩn chất lượng đều có bước này. Bài này không bàn quy trình của đơn vị dịch, mà nói về phía người dùng bản dịch: doanh nghiệp nhận bản dịch hợp đồng, sinh viên nhận bản dịch bảng điểm, gia đình nhận bản dịch giấy tờ, hay người đọc một tài liệu song ngữ có sẵn. Bạn là người chịu hậu quả nếu bản dịch sai, nên bạn có lý do chính đáng để tự kiểm phần quan trọng nhất.
Mục tiêu của bạn cũng hẹp hơn mục tiêu của người hiệu đính. Bạn không cần đánh giá văn có hay không, chọn chữ có tinh không. Bạn cần trả lời ba câu: có thiếu gì không, có thêm gì không, có chỗ nào nghĩa ngược hoặc lệch mức độ không. Ba câu đó quyết định bản dịch dùng được hay phải sửa.
Chuẩn bị trước khi đối chiếu
Mười phút chuẩn bị tiết kiệm cả giờ dò tìm. Làm theo thứ tự:
- Chốt đúng phiên bản bản gốc. Hỏi lại người gửi: bản dịch được làm từ tệp nào, ngày nào. Rất nhiều trường hợp "dịch sai" thật ra là dịch từ bản nháp cũ, sau đó bản gốc đã sửa mà không ai báo cho người dịch.
- Đánh số đoạn ở cả hai bản. Ghi số 1, 2, 3… bên lề mỗi đoạn, mỗi mục của bản gốc, rồi ghi số tương ứng bên bản dịch. Nếu bản dịch tách hay gộp đoạn, bạn thấy ngay.
- Đặt hai bản ngang hàng. In ra giấy để hai bản cạnh nhau, hoặc chia đôi màn hình, hoặc dựng bảng hai cột (cột trái bản gốc, cột phải bản dịch, mỗi hàng một đoạn). Bảng hai cột là cách tốt nhất với văn bản dài.
- Lập danh sách "dữ liệu cứng" từ bản gốc. Dùng bút dạ quang đánh dấu mọi con số, ngày tháng, tên người, tên công ty, địa danh, số tiền, đơn vị đo, số hiệu văn bản. Đây là danh mục bạn sẽ dò lại ở lượt hai.
- Xác định phần rủi ro cao. Với hợp đồng là giá, thời hạn, nghĩa vụ, phạt, chấm dứt; với giấy tờ là họ tên, ngày sinh, số giấy tờ; với tài liệu kỹ thuật là thông số và cảnh báo an toàn. Phần đó đối chiếu từng chữ, phần còn lại đối chiếu theo đoạn.
Năm lượt đọc, mỗi lượt soi một thứ
Mắt người không giữ được nhiều loại lỗi cùng lúc. Đọc một lượt để tìm mọi thứ thì lượt đó chỉ bắt được lỗi dễ thấy. Tách thành năm lượt ngắn hiệu quả hơn hẳn:
- Lượt 1 — cấu trúc. Đếm số đoạn, số mục, số điều, số dòng trong bảng, số chú thích, số phụ lục ở hai bản. Kiểm tiêu đề, đầu trang, chân trang, chữ trong con dấu, chữ viết tay bên lề. Lệch số lượng là dấu hiệu chắc chắn có phần bị bỏ hoặc thêm.
- Lượt 2 — dữ liệu cứng. Dò danh sách đã đánh dấu: từng con số, ngày tháng, tên riêng có mặt ở bản dịch và giống hệt chưa. Chú ý định dạng ngày (ngày trước hay tháng trước), dấu thập phân, đơn vị tiền, chữ số viết bằng chữ.
- Lượt 3 — phủ định và mức độ. Chỉ tìm các chữ "không", "chưa", "trừ khi", "ngoại trừ", "phải", "có thể", "nên", "tối đa", "tối thiểu", "ít nhất". Một chữ "không" rơi mất làm nghĩa đảo ngược mà câu vẫn đọc trơn.
- Lượt 4 — thuật ngữ nhất quán. Một khái niệm ở bản gốc phải được dịch bằng cùng một chữ trong suốt bản dịch. Nếu "Bên mua" ở điều 2 thành "Khách hàng" ở điều 7, người đọc sau này có quyền hỏi đó là một chủ thể hay hai.
- Lượt 5 — đọc bản dịch độc lập. Gấp bản gốc lại, đọc bản dịch như một văn bản viết thẳng bằng tiếng đích. Câu nào khó hiểu, mơ hồ, có hai cách hiểu thì đánh dấu và quay lại bản gốc xem nguyên nhân.
Với văn bản ngắn như một giấy khai sinh, năm lượt chỉ mất vài phút. Với hợp đồng hai mươi trang, bạn có thể chỉ làm lượt 2 và 3 cho toàn bộ, còn lượt 4 và 5 cho các điều rủi ro cao.
Những chỗ hay vênh mà mắt thường bỏ qua
Các ví dụ dưới đây là câu tự đặt để minh hoạ, không lấy từ bản dịch có thật nào.
| Kiểu vênh | Ví dụ (gốc → bản dịch) | Cách bắt |
|---|---|---|
| Rơi mất phủ định | "The Buyer shall not assign…" → "Bên mua chuyển nhượng…" | Lượt 3: đếm số chữ phủ định hai bên |
| Lệch mức bắt buộc | "should" → "phải"; "may" → "sẽ" | Đánh dấu mọi động từ tình thái ở bản gốc |
| Đảo ngày tháng | 03/04 (3 tháng 4 kiểu Mỹ) → "ngày 3 tháng 4" | Hỏi rõ quy ước ngày của bản gốc |
| Dấu thập phân | 1,500 (một nghìn năm trăm) → "1,500" đọc thành một phẩy năm | Viết lại số bằng chữ khi có nghi ngờ |
| Gộp hai ý thành một | Hai điều kiện nối bằng "and" → một điều kiện | So số mệnh đề trong câu dài |
| Thêm ý không có | Bản dịch tự thêm "theo quy định pháp luật" | Mỗi cụm trong bản dịch phải chỉ được chỗ gốc |
| Bỏ chú thích, chữ trong dấu | Con dấu, ghi chú tay không được dịch | Lượt 1: kiểm phần ngoài thân văn bản |
Hai loại đầu nguy hiểm nhất vì bản dịch vẫn đọc trơn tru. Một bản dịch vụng về khiến người đọc dừng lại hỏi; một bản dịch trơn mà sai thì không ai hỏi gì cả.
Không rành ngôn ngữ gốc thì kiểm được tới đâu
Nếu bạn không đọc được ngôn ngữ gốc, bạn vẫn kiểm được lượt 1 và lượt 2 gần như trọn vẹn: con số, tên riêng, ngày tháng, số đoạn, số dòng bảng không phụ thuộc vào ngôn ngữ. Đó cũng là nơi phần lớn lỗi gây hậu quả hành chính nằm, chẳng hạn một hồ sơ bị trả vì ngày sinh lệch giữa bản dịch và hộ chiếu.
Với lượt 3 và 4, bạn có thể học thuộc vài chữ mấu chốt của ngôn ngữ gốc. Tiếng Anh: not, no, never, unless, except, shall, may, must, at least, up to. Tiếng Trung: 不, 没, 未, 除, 应, 须, 可. Chỉ cần tìm các chữ đó trong bản gốc rồi xem bản dịch chỗ tương ứng có ý phủ định hay bắt buộc không.
Dịch máy có thể dùng như một tín hiệu, không phải trọng tài. Đưa đoạn gốc qua dịch máy, so với bản dịch bạn nhận: chỗ nào hai bản nói hai ý khác hẳn nhau là chỗ đáng hỏi người dịch. Nhưng đừng kết luận bản dịch của người là sai chỉ vì khác bản máy; máy hay sai ở chính những chỗ khó. Và đừng đưa tài liệu mật vào công cụ dịch công cộng.
Cuối cùng, tỷ lệ độ dài cũng là một chỉ báo thô. Bản dịch từ tiếng Anh sang tiếng Việt thường dài hơn bản gốc tính theo số tiếng. Một đoạn bản dịch ngắn hẳn so với các đoạn khác cùng tỷ lệ là chỗ nên nghi có câu bị rơi.
Ghi chỗ vênh và gửi lại người dịch
Ghi theo vị trí, không ghi theo cảm giác. Mỗi lỗi một dòng: số đoạn hoặc số điều, câu gốc, câu dịch, vấn đề, đề xuất nếu có. "Bản dịch đọc hơi lạ" không giúp người dịch sửa được gì; "Điều 5.2, bản gốc có not later than, bản dịch thành sau" thì sửa được ngay.
Phân mức nặng nhẹ. Chia ba mức: sai nghĩa (đảo nghĩa, sai số liệu, thiếu ý), lệch (mức độ, sắc thái, thuật ngữ không nhất quán), góp ý (câu văn có thể hay hơn). Người dịch xử lý mức một trước, và bạn cũng biết bản dịch có dùng được tạm hay chưa.
Hỏi thay vì phán khi chưa chắc. Ngôn ngữ có nhiều cách diễn đạt đúng. Viết "chỗ này có phải ý là… không?" thay vì "dịch sai". Người dịch có thể có lý do mà bạn chưa thấy, chẳng hạn thuật ngữ do chính cơ quan nhận hồ sơ quy định.
Đối chiếu lại sau khi sửa. Khi nhận bản đã sửa, kiểm lại đúng những chỗ đã ghi và đọc lướt các đoạn xung quanh. Sửa một chỗ đôi khi làm lệch câu bên cạnh, nhất là khi người dịch phải viết lại cả câu dài.
Giữ lại bảng ghi lỗi. Bảng này là tư liệu quý cho lần sau: nó cho biết người dịch hay sai ở đâu, thuật ngữ nào doanh nghiệp bạn đã chốt cách dịch, và giúp lần đặt dịch tiếp theo đỡ một vòng sửa.
Khi nào nên nhờ người đối chiếu chuyên nghiệp
Tự đối chiếu đủ cho phần lớn giấy tờ cá nhân và tài liệu tham khảo. Nhưng có những trường hợp mà một chỗ vênh nhỏ có giá rất lớn: hợp đồng giá trị cao, tài liệu nộp toà án hay trọng tài, hồ sơ thầu quốc tế, tài liệu y khoa ảnh hưởng tới điều trị, hướng dẫn an toàn của máy móc. Ở đó nên có một người thứ hai giỏi cả hai ngôn ngữ và hiểu chuyên ngành đối chiếu độc lập, không phải chính người đã dịch.
Khi thuê người đối chiếu, hãy nói rõ bạn cần gì: đối chiếu toàn văn hay chỉ các điều trọng yếu, có sửa trực tiếp hay chỉ ghi nhận xét, có kiểm thuật ngữ với bảng thuật ngữ sẵn có của doanh nghiệp không. Đưa cho họ cả bảng ghi lỗi bạn đã làm để họ không phải tìm lại từ đầu.
Dù thuê ai, người chịu trách nhiệm cuối cùng với văn bản vẫn là bạn. Ký một hợp đồng song ngữ mà chưa ai trong phía mình đọc bản gốc là đặt niềm tin hoàn toàn vào một người không phải chịu hậu quả. Ít nhất, hãy tự làm lượt 2 và lượt 3 cho phần rủi ro cao trước khi đặt bút.
Câu hỏi thường gặp
Đối chiếu một hợp đồng hai mươi trang mất bao lâu?
Tuỳ độ phức tạp và mức thạo ngôn ngữ của bạn. Nếu chỉ làm lượt dữ liệu cứng và lượt phủ định cho toàn bộ, rồi đối chiếu từng chữ các điều về giá, thời hạn, nghĩa vụ, phạt và chấm dứt, một người đọc được tiếng Anh ở mức làm việc thường cần nửa ngày đến một ngày. Văn bản kỹ thuật dày bảng biểu có thể lâu hơn.
Bản dịch dịch thoát ý có phải là dịch sai không?
Không nhất thiết. Dịch thoát ý là chuyển ý theo cách tự nhiên của tiếng đích thay vì bám từng chữ. Điều cần kiểm là ý có đủ và đúng mức độ không. Với hợp đồng và giấy tờ pháp lý, người dịch thường bám sát hơn văn bản quảng cáo, vì người đọc cần truy được từng nghĩa vụ về bản gốc.
Có nên dùng phần mềm so sánh văn bản để đối chiếu song ngữ không?
Phần mềm so sánh văn bản chỉ so hai tệp cùng ngôn ngữ, nên không dùng trực tiếp cho hai bản khác ngôn ngữ được. Nó hữu ích ở bước khác: so hai phiên bản bản gốc để biết bản nào đã sửa, hoặc so bản dịch cũ với bản dịch mới sau khi người dịch chỉnh, để chắc chỉ những chỗ bạn yêu cầu bị thay đổi.
Phát hiện bản dịch công chứng có lỗi thì làm gì?
Báo lại đơn vị đã dịch, nêu rõ vị trí và nội dung lỗi, yêu cầu dịch lại phần sai và làm lại thủ tục chứng thực cho bản đã sửa. Không tự sửa tay lên bản dịch đã có dấu, vì phần tẩy xoá có thể khiến cơ quan nhận từ chối cả bộ hồ sơ.
Một người vừa dịch vừa tự đối chiếu có đủ không?
Tự đối chiếu vẫn bắt được lỗi, nhưng người dịch dễ đọc thấy điều mình định viết thay vì điều đã viết. Vì vậy quy trình chất lượng thường tách người dịch và người hiệu đính. Với tài liệu rủi ro thấp, tự đối chiếu cẩn thận có thể chấp nhận; với tài liệu rủi ro cao, nên có người thứ hai.
Nên đối chiếu trên giấy hay trên máy tính?
Cả hai đều được, miễn là hai bản đặt ngang hàng và bạn đánh dấu được. Giấy giúp mắt bắt lỗi nhỏ tốt hơn và dễ gạch chân, máy tính giúp tìm nhanh một chữ trong toàn văn. Nhiều người kết hợp: tìm thuật ngữ bằng máy, đọc phần rủi ro cao trên giấy.
