Dịch thiếu ý là khi bản dịch bỏ mất một thông tin có trong bản gốc; dịch thừa ý là khi bản dịch có thông tin mà bản gốc không nói. Cả hai đều làm thay đổi điều văn bản cam kết, và thường nguy hiểm hơn câu dịch vụng, vì bản dịch vẫn đọc trôi chảy, không để lại dấu vết gì cho người không có bản gốc.
Tin tốt là đây là loại lỗi người không giỏi ngoại ngữ cũng phát hiện được khá nhiều, nhờ đếm, đối chiếu và dò những chữ "nhỏ mà nặng" như trừ khi, chỉ, ít nhất. Bài này chỉ ra những chỗ hay bị sót nhất, những kiểu thêm thừa nguy hiểm nhất, nguyên nhân và quy trình đối chiếu, kèm ranh giới giữa thêm bớt hợp lý và lỗi.
Thiếu ý và thừa ý khác với thêm bớt hợp lý thế nào
Người dịch nào cũng phải thêm và bớt chữ. Tiếng Việt không cần mạo từ, nên "a", "the" thường biến mất; tiếng Anh cần chủ ngữ, nên câu tiếng Việt không chủ ngữ thường được thêm "we" hay "you". Những thay đổi đó là thay đổi hình thức để giữ nguyên nội dung, và không phải lỗi.
Lỗi xảy ra khi thay đổi chạm tới nội dung: một điều kiện, một ngoại lệ, một con số, một mức độ, một chủ thể, một mốc thời gian, một cảnh báo. Phép thử đơn giản: nếu người đọc bản dịch sẽ làm khác, quyết định khác hoặc hiểu nghĩa vụ khác so với người đọc bản gốc, thì thay đổi đó là lỗi, dù nó làm câu gọn hay hay hơn.
Có một vùng xám là phần thêm để giải thích, như mở rộng chữ viết tắt hay thêm quy đổi đơn vị. Trong văn bản thông thường, việc này giúp người đọc. Trong văn bản pháp lý hay hồ sơ nộp cơ quan, mọi phần thêm cần được đánh dấu rõ là của người dịch, thường bằng ngoặc vuông hoặc chú thích "N.D." (người dịch), để người đọc phân biệt được đâu là bản gốc nói, đâu là người dịch thêm.
Những chỗ hay bị bỏ sót nhất
Danh sách này lấy theo vị trí trong văn bản và loại từ, để bạn biết nhìn vào đâu trước.
- Vế ngoại lệ và điều kiện: unless, except, provided that, subject to, if applicable. Đây là những vế ngắn ở cuối câu dài, rất dễ bị rơi khi người dịch tách câu.
- Từ hạn định ngắn: only, just, still, also, even, already, yet, approximately. Một chữ "only" biến mất có thể đổi "chỉ người được uỷ quyền mới ký" thành "người được uỷ quyền ký".
- Chú thích và chữ nhỏ: dấu hoa thị, chú thích chân trang, ghi chú dưới bảng, ghi chú đầu trang, phần chữ chạy trong lề.
- Chữ không nằm trong thân văn bản: chữ trong hình, sơ đồ, con dấu, chữ viết tay, nội dung trên tem, dòng in mờ phía sau giấy tờ.
- Ô trong bảng: tiêu đề cột, đơn vị đo đặt ở tiêu đề, ô ghi "N/A", "–", hay "xem ghi chú".
- Câu lặp ý: câu nhắc lại cảnh báo ở hai chỗ, người dịch thấy thừa nên bỏ một chỗ, trong khi người viết cố ý lặp.
- Phần tử danh sách dài: danh sách mười hai mục còn mười một, vì hai mục gần giống nhau bị gộp.
Với hồ sơ giấy tờ, ba mục giữa danh sách là nguồn gây trả hồ sơ phổ biến: con dấu không được ghi chú, chữ viết tay bị bỏ qua, dòng ghi chú cuối trang không được dịch. Nơi nhận thường yêu cầu bản dịch phản ánh toàn bộ nội dung trên giấy tờ, kể cả những thứ không phải là chữ in.
Những kiểu thêm thừa nguy hiểm
Thêm cam kết mà bản gốc không có. Bản gốc "Shipping is included in the price" (giá đã gồm phí vận chuyển) dịch thành "Giao hàng hoàn toàn miễn phí, nhanh chóng" là thêm hai cam kết: miễn phí tuyệt đối và nhanh. Khách hàng có thể dựa vào đó để khiếu nại.
Thêm mức độ. Thêm "rất", "luôn luôn", "tuyệt đối", "hoàn toàn" làm câu mạnh hơn bản gốc. Trong tài liệu kỹ thuật, "an toàn" và "hoàn toàn an toàn" là hai tuyên bố khác nhau về trách nhiệm.
Thêm kết luận người dịch tự suy ra. Người dịch hiểu vấn đề và muốn giúp người đọc, nên thêm "do đó", "nghĩa là", "điều này cho thấy". Nếu bản gốc không rút ra kết luận đó, bản dịch đang nói thay tác giả.
Làm đẹp hồ sơ. Dịch "tốt nghiệp loại Khá" thành mức xếp loại cao hơn, dịch "nhân viên" thành "chuyên viên cao cấp", dịch "tham gia" thành "chủ trì". Đây không còn là lỗi kỹ thuật mà là dịch sai sự thật, có thể khiến hồ sơ bị bác hoặc gây hậu quả pháp lý cho người nộp.
Âm thầm sửa lỗi của bản gốc. Bản gốc ghi sai một ngày tháng hay một tên, người dịch "sửa giúp" cho đúng. Ý tốt, nhưng bản dịch phải phản ánh bản gốc; chỗ nghi sai nên được ghi chú để người đặt dịch xử lý với nơi cấp giấy tờ, không được tự sửa.
Ví dụ thiếu và thừa, kèm hậu quả
Các câu dưới đây tự đặt để minh hoạ.
| Câu gốc | Bản dịch | Lỗi | Hậu quả có thể |
|---|---|---|---|
| Returns are accepted within 14 days, except for opened cosmetics. | Chấp nhận đổi trả trong 14 ngày. | Thiếu ngoại lệ | Khách đòi trả mỹ phẩm đã mở, tranh chấp |
| Only authorised staff may access this area. | Nhân viên được uỷ quyền có thể vào khu vực này. | Thiếu "only" | Không còn là lệnh cấm người khác |
| Shipping is included in the price. | Miễn phí giao hàng toàn quốc, nhanh chóng. | Thừa "toàn quốc", "nhanh chóng" | Cam kết vượt khả năng |
| Thời hạn hợp đồng 12 tháng, có thể gia hạn theo thoả thuận của hai bên. | The contract term is 12 months. | Thiếu điều khoản gia hạn | Bên nước ngoài không biết có quyền gia hạn |
| Tốt nghiệp loại Khá. | Graduated with Excellent ranking. | Thừa, nâng hạng | Hồ sơ bị bác, có thể bị coi là gian dối |
| Dùng sau ăn. Không dùng cho trẻ dưới 6 tuổi. | Take after meals. | Thiếu cảnh báo | Nguy cơ an toàn cho trẻ |
Hai dòng cuối cho thấy thiếu và thừa không chỉ là chuyện câu chữ. Một cảnh báo an toàn bị rơi hoặc một xếp loại bị nâng là lỗi mà không vòng biên tập văn phong nào bắt được; chỉ đối chiếu nội dung với bản gốc mới thấy.
Vì sao bản dịch bị thiếu, bị thừa
Nguyên nhân phổ biến nhất của thiếu ý là mắt nhảy dòng. Khi hai câu hoặc hai dòng kết thúc bằng cùng một từ, mắt người dịch dễ nhảy từ chữ đó ở dòng trên sang chữ đó ở dòng dưới, bỏ mất phần giữa. Hiện tượng này được biết đến từ lâu trong ngành chép và hiệu đính văn bản cổ. Văn bản kỹ thuật và pháp lý, vốn lặp từ nhiều, đặc biệt dễ dính.
Nguyên nhân thứ hai là định dạng phức tạp: bảng nhiều tầng, ô gộp, chữ trong ảnh quét, tệp PDF chuyển sang chữ bị rơi dòng. Người dịch làm trên tệp đã chuyển đổi có thể không bao giờ thấy đoạn bị mất. Thứ ba là dịch máy: các hệ thống dịch đôi khi bỏ qua một mệnh đề hay một câu ngắn trong đoạn dài mà vẫn cho kết quả trôi chảy, nên người hiệu đính chỉ đọc bản dịch sẽ không nhận ra.
Thừa ý thường có nguồn gốc khác: người dịch muốn câu hay hơn, muốn giúp người đọc hiểu rõ hơn, hoặc chịu sức ép từ phía người đặt dịch muốn văn bản "đẹp". Trong tài liệu quảng cáo, mức sáng tạo cao có thể được chấp nhận nếu người đặt dịch đồng ý; trong hợp đồng, hồ sơ, tài liệu an toàn, mọi phần thêm vào nội dung đều là lỗi.
Quy trình đối chiếu để bắt thiếu và thừa
Quy trình dưới đây làm được với hai bản đặt cạnh nhau. Người không đọc được ngôn ngữ nguồn vẫn làm được các bước 1, 2, 4, 6.
- So cấu trúc: số trang, số đoạn, số mục đánh số, số dòng trong bảng, số phần tử trong danh sách. Chỗ lệch là chỗ cần hỏi.
- So độ dài từng đoạn: đoạn dịch ngắn bất thường so với các đoạn khác (theo tỷ lệ chung của văn bản) thường là đoạn bị thiếu.
- Dò từ khoá hạn định trong bản gốc (unless, except, only, at least, not, subject to…) và xác nhận từng chỗ có tương ứng trong bản dịch.
- Soát mọi thứ ngoài thân văn bản: tiêu đề, chú thích, ghi chú bảng, đầu trang, chân trang, con dấu, chữ ký, chữ viết tay. Với hồ sơ, mỗi dấu và chữ ký thường cần một dòng ghi chú trong bản dịch.
- Đọc bản dịch tìm câu "mạnh hơn" hoặc "đẹp hơn" bình thường và đối chiếu riêng với bản gốc, vì đó là chỗ thừa ý hay nấp.
- Kiểm số liệu, tên, ngày tháng từng cái một, đánh dấu đã kiểm vào bản in hoặc bảng tính.
Với văn bản dài, có thể dùng công cụ căn chỉnh song ngữ hoặc tính năng so sánh của công cụ hỗ trợ dịch để hiển thị từng câu gốc cạnh câu dịch. Câu gốc nào không có cặp, hoặc câu dịch nào không có nguồn, sẽ hiện ra rõ ràng.
Bước 2 cần một chút hiểu biết về tỷ lệ: bản tiếng Việt thường dài hơn bản tiếng Anh tính theo số tiếng, nên đừng so tuyệt đối. Hãy so tỷ lệ của từng đoạn với tỷ lệ trung bình của cả văn bản; đoạn lệch hẳn khỏi mức chung mới đáng ngờ.
Hồ sơ giấy tờ: thiếu và thừa ở đâu thì bị trả
Với hồ sơ nộp cơ quan trong và ngoài nước, nơi nhận thường không đọc bản dịch để thưởng thức câu chữ; họ đặt bản dịch cạnh bản gốc và so từng ô. Vì vậy thiếu và thừa trong hồ sơ hay bị phát hiện, và phát hiện ra là hồ sơ bị trả hoặc bị yêu cầu bổ sung, mất thêm thời gian.
Những chỗ hay bị soi: mọi ô trên mẫu giấy tờ, kể cả ô để trống (bản dịch nên thể hiện là ô trống chứ không bỏ qua dòng đó); ghi chú bên lề như "bản sao", "đã đính chính ngày…"; số hiệu giấy tờ, số sổ, quyển số; dấu và chữ ký cùng chức danh người ký; dòng xác nhận cuối trang. Một giấy khai sinh có ghi chú đính chính bên lề mà bản dịch bỏ qua sẽ cho ra một bản dịch không khớp với các giấy tờ khác trong cùng hồ sơ.
Thừa trong hồ sơ thường đến từ thói quen "chuẩn hoá cho đẹp": viết thêm tên tỉnh mới vào chỗ bản gốc ghi tên cũ, thêm tên tiếng Anh của trường mà bản gốc không có, đổi định dạng ngày tháng kèm thêm thứ trong tuần. Nếu cần cập nhật tên đơn vị hành chính hay bổ sung thông tin giúp nơi nhận hiểu, nên ghi thành chú thích của người dịch, tách rõ khỏi phần dịch. Yêu cầu cụ thể về trình bày khác nhau giữa các nơi nhận, nên kiểm với chính cơ quan đó trước khi nộp.
Câu hỏi thường gặp
Người dịch có được bỏ những câu lặp lại trong bản gốc không?
Không nên tự ý bỏ. Lặp lại có thể là chủ ý của người viết, nhất là với cảnh báo hay điều khoản quan trọng. Nếu thấy lặp gây khó đọc, người dịch nên ghi chú hỏi người đặt dịch, và chỉ lược khi được đồng ý với văn bản không ràng buộc pháp lý.
Chú thích của người dịch nên đặt ở đâu?
Thường đặt trong ngoặc vuông ngay tại chỗ, hoặc chú thích cuối trang có ghi rõ là của người dịch. Điều quan trọng là người đọc phân biệt được ngay phần nào thuộc bản gốc. Một số nơi nhận hồ sơ có quy định riêng về cách ghi chú, nên kiểm trước.
Con dấu và chữ ký có phải dịch không?
Thông thường bản dịch giấy tờ cần ghi nhận sự có mặt và nội dung chữ trên con dấu, chữ ký, ví dụ bằng ghi chú trong ngoặc vuông. Cách trình bày cụ thể tuỳ yêu cầu của nơi nhận, nên hỏi trước khi đặt dịch.
Bản gốc có lỗi rõ ràng thì người dịch nên làm gì?
Dịch đúng như bản gốc và thêm ghi chú chỉ ra chỗ nghi sai, hoặc báo người đặt dịch trước khi giao. Với giấy tờ do cơ quan cấp, chỗ sai phải được nơi cấp đính chính; bản dịch tự sửa có thể khiến hai giấy tờ không khớp nhau.
Bản dịch quảng cáo thêm chữ cho hay thì có sao không?
Trong quảng cáo, người dịch thường được phép sáng tạo hơn, nhưng không được thêm cam kết về giá, chất lượng, công dụng hay bảo hành mà bản gốc không có. Những thứ đó có thể bị coi là quảng cáo sai sự thật. Phần sáng tạo nên được người đặt dịch duyệt.
Có cách nào phát hiện thiếu ý mà không cần người biết ngoại ngữ không?
Có thể bắt được khá nhiều bằng cách so cấu trúc, đếm đoạn, đếm mục, so tỷ lệ độ dài và kiểm mọi số liệu, tên riêng. Những chỗ thiếu tinh vi như mất một chữ only hay unless vẫn cần người đọc được ngôn ngữ nguồn.