Các trạng từ actually, eventually, virtually, practically, literally, presently thuộc nhóm bị dịch sai nhiều nhất trong tiếng Anh, vì hình thức của chúng gợi một nghĩa khác hẳn nghĩa thật. Actually là “thật ra”, không phải “hiện nay”; eventually là “rốt cuộc, sau cùng”, không phải “có thể”; virtually và practically thường là “gần như”, không phải “ảo” hay “thực tế”.
Trạng từ nhỏ nhưng gánh phần thông tin rất lớn: chúng cho biết điều gì là sự thật đối lập với kỳ vọng, điều gì đã xảy ra sau một quá trình, điều gì gần như đúng nhưng chưa hẳn. Dịch sai một trạng từ có thể đổi một lời phủ nhận thành một lời xác nhận, hay đổi “sắp” thành “đang”.
Dưới đây là từng từ, nguồn gốc của lỗi, nghĩa đúng, câu ví dụ tự đặt và cách xử lý khi tiếng Việt không cần đến trạng từ đó.
Vì sao trạng từ hay bị dịch sai
Lý do đầu tiên là ảnh hưởng của tiếng Pháp và các ngôn ngữ Rôman. Tiếng Pháp actuellement là “hiện nay”, éventuellement là “có thể, nếu cần”. Tiếng Tây Ban Nha actualmente cũng là “hiện nay”. Người từng học một trong các ngôn ngữ này, hoặc dùng tài liệu dịch qua chúng, dễ mang nghĩa đó sang tiếng Anh. Trong tiếng Anh, hai từ đã đi theo hướng khác.
Lý do thứ hai là dịch theo hình vị: thấy virtual trong virtually liền nghĩ tới “ảo” (thực tế ảo), thấy practical trong practically liền nghĩ tới “thực tế”. Cách đoán nghĩa theo gốc từ có ích với từ mới, nhưng với những trạng từ đã đổi nghĩa qua hàng trăm năm thì đoán theo gốc là đoán sai.
Lý do thứ ba là chức năng ngữ dụng. Nhiều trạng từ trong khẩu ngữ không mang nghĩa từ vựng mà làm nhiệm vụ giữ nhịp, làm mềm câu hay nhấn mạnh, như basically, literally, actually đầu câu. Người dịch cố tìm một chữ tiếng Việt tương ứng cho mỗi lần xuất hiện sẽ làm câu dịch nặng và đôi khi sai ý.
Actually và actual: “thật ra”, không phải “hiện nay”
Nghĩa chính. Actually báo hiệu điều thật đối lập hoặc bổ sung so với điều người nghe đang nghĩ: I thought it was expensive, but it's actually quite cheap → “Cứ tưởng đắt, hoá ra lại khá rẻ.” Tiếng Việt có nhiều chữ hợp: “thật ra”, “thực ra”, “hoá ra”, “kỳ thực”.
Dùng để sửa lời nhẹ nhàng. Actually, the meeting is on Thursday thường là cách đính chính lịch sự: “À, họp vào thứ Năm anh ạ.” Dịch cứng “Thực tế là cuộc họp diễn ra vào thứ Năm” không sai nghĩa nhưng mất giọng mềm mỏng và nghe như trách.
Actual là tính từ. Actual cost là chi phí thực tế (đối lập với dự toán), actual figures là số liệu thực, in actual fact là “trên thực tế”. Không có nghĩa “hiện tại”. Muốn nói “hiện nay” tiếng Anh dùng currently, at present, now.
Khi nào bỏ được. Trong lời nói tự nhiên, actually đôi khi chỉ là đệm. I actually like it → “Mình thấy thích đấy chứ.” Chữ “đấy chứ” đã mang sắc thái đối lập nhẹ, không cần thêm “thật ra”.
Eventually và eventual: kết cục sau một quá trình
Eventually nghĩa là “cuối cùng, rốt cuộc, sau một thời gian (thường dài hoặc có trở ngại)”. Câu The project was eventually approved nói dự án rốt cuộc đã được duyệt — sau chờ đợi, tranh luận. Dịch thành “dự án có thể được duyệt” là đổi một sự việc đã xảy ra thành một khả năng, sai về sự thật.
Lỗi này hay gặp ở người dịch tài liệu gốc Pháp, Đức hoặc Tây Ban Nha qua bản tiếng Anh do người không phải bản ngữ viết, vì chính người viết gốc cũng có khi dùng eventually theo nghĩa “nếu có” của tiếng mẹ đẻ. Gặp câu như Please send us your eventual comments trong thư của đối tác châu Âu, nghĩa hợp lý lại là “ý kiến (nếu có)”. Người dịch phải đọc cả bối cảnh để đoán ý người viết, và nếu văn bản quan trọng thì hỏi lại.
Eventual là tính từ: the eventual winner là “người thắng cuộc sau cùng”, eventual costs là chi phí phát sinh về sau. Một mẹo nhỏ: khi gặp eventually, thử thay bằng “sau cùng thì”; nếu câu tiếng Việt vẫn hợp lý với mạch thời gian của đoạn văn, nhiều khả năng đó là nghĩa đúng.
Với văn bản hợp đồng hay biên bản, sự khác nhau giữa “đã xảy ra” và “có thể xảy ra” là khác nhau về trách nhiệm, nên đây là chỗ đáng soát kỹ nhất trong cả bài.
Virtually và practically: “gần như”, không phải “ảo” hay “thực tế”
Virtually trong phần lớn văn bản nghĩa là “gần như, hầu như”: virtually impossible → gần như không thể; virtually all respondents → hầu hết người trả lời. Nghĩa “trực tuyến, qua môi trường ảo” có xuất hiện (the conference was held virtually → hội nghị tổ chức trực tuyến) và phổ biến hơn từ khi họp trực tuyến trở thành chuyện thường, nhưng câu có virtually đứng trước một tính từ hoặc một lượng từ hầu như luôn là “gần như”.
Practically cũng vậy: The tank is practically empty → bình gần như cạn. Nghĩa “về mặt thực tiễn” chỉ xuất hiện trong cụm như practically speaking hay khi nó bổ nghĩa cho động từ theo nghĩa “một cách thực tế” (practically minded — đầu óc thực tế).
Hệ quả của lỗi ở đây là làm tròn sai. “Hầu hết” và “tất cả” khác nhau; “gần như không thể” và “không thể” khác nhau. Báo cáo khảo sát dịch virtually all thành “toàn bộ” đã biến một con số gần đúng thành tuyệt đối; người đọc sau đó trích lại sẽ khuếch đại thêm.
Mẹo nhận biết: nếu sau virtually, practically là một từ chỉ mức độ trọn vẹn (all, every, no, impossible, empty, identical), dịch là “gần như”, “hầu như”.
Literally, basically, presently, hopefully: bảng tra nhanh
Nhóm này ít gây sai sự thật hơn nhưng làm bản dịch lệch giọng hoặc lệch thời điểm. Bảng dưới gom nghĩa và cách xử lý thường gặp.
| Từ | Nghĩa và cách dùng | Gợi ý dịch | Bẫy |
|---|---|---|---|
| literally | nghĩa đen; trong khẩu ngữ còn dùng để nhấn mạnh (các từ điển lớn như Merriam-Webster đã ghi nhận nghĩa này) | “theo nghĩa đen”; khi nhấn mạnh: “đúng là”, “thật sự”, hoặc bỏ | Dịch “theo nghĩa đen” cho câu cường điệu làm câu vô lý |
| basically | về cơ bản; trong lời nói thường là đệm mở đầu | “về cơ bản”, “nói chung là”, hoặc bỏ | Rải “về cơ bản” khắp bản dịch phụ đề, phỏng vấn |
| presently | Anh – Anh truyền thống: “lát nữa, chẳng bao lâu”; Mỹ: thường là “hiện nay” | xem thời của động từ: tương lai → “sắp”; hiện tại → “hiện nay” | Văn bản cũ hoặc văn chương Anh dịch “hiện nay” là sai thời điểm |
| hopefully | hi vọng là (trạng từ cả câu); nghĩa gốc “một cách đầy hi vọng” | “hi vọng là”, “mong rằng” | Dịch “một cách hi vọng” làm câu ngô nghê |
| ultimately | rốt cuộc; xét cho cùng | “rốt cuộc”, “xét cho cùng”, “sau cùng” | Nhầm với “cuối cùng” theo nghĩa thứ tự liệt kê |
| currently | hiện nay, hiện tại | “hiện”, “hiện nay” | Bị dùng lẫn với actually khi dịch ngược Việt → Anh |
Với presently, cách chắc nhất là nhìn động từ đi kèm: He will be here presently rõ ràng là “anh ấy sẽ đến ngay”; She is presently working in Hanoi là “hiện cô ấy làm việc ở Hà Nội”. Khi văn bản là hợp đồng hoặc thông báo, câu nào mập mờ nên hỏi lại người soạn.
Finally, at last, lastly và ultimately: bốn kiểu “cuối cùng”
Tiếng Việt dùng “cuối cùng” cho cả bốn, nhưng tiếng Anh phân biệt. Lastly chỉ thứ tự trong một danh sách ý: “Cuối cùng, xin cảm ơn ban tổ chức” — nó không hàm ý chờ đợi. At last mang cảm xúc: điều mong đợi lâu nay rốt cuộc đã tới (At last the rain stopped → mãi rồi trời cũng tạnh). Finally dùng được cho cả hai nghĩa trên. Ultimately nói về kết cục hoặc tầng nguyên nhân sâu nhất (Ultimately, the decision rests with the board → xét cho cùng, quyết định thuộc về hội đồng quản trị).
Khi dịch Anh → Việt, phân biệt này giúp chọn sắc thái: “cuối cùng thì”, “mãi rồi cũng”, “sau cùng”, “xét cho cùng”. Khi dịch ngược Việt → Anh, lỗi hay gặp là dùng at last cho ý cuối của bài phát biểu, khiến người nghe bản ngữ cảm thấy diễn giả đang mừng vì sắp nói xong.
Một trạng từ hay đi chung nhóm này là quite. Trong tiếng Anh – Anh, quite good thường là “khá ổn” (hơi dè dặt), còn quite right, quite impossible là “hoàn toàn”. Một bản nhận xét ghi The report is quite good từ người Anh không phải lời khen nồng nhiệt; dịch thành “rất tốt” là nâng giọng quá tay.
Với người duyệt bản dịch, những sắc thái này ít khi gây thiệt hại lớn, nhưng chúng quyết định bản dịch đọc có “đúng người” hay không — điều mà đối tác nước ngoài cảm nhận rất rõ.
Dịch ngược Việt → Anh: thật ra, cuối cùng, hiện nay, gần như
Lỗi trạng từ không chỉ xảy ra khi dịch sang tiếng Việt. Người Việt viết email hay báo cáo tiếng Anh hay mắc kiểu lỗi ngược: muốn nói “hiện nay công ty có 200 nhân viên” lại viết Actually, the company has 200 employees. Người đọc bản ngữ sẽ hiểu câu đó như một lời đính chính — như thể ai đó vừa nói sai con số — trong khi người viết chỉ muốn nêu thông tin. Cách đúng là The company currently has 200 employees.
“Cuối cùng” cũng cần chọn: kết thúc một danh sách ý trong bài thuyết trình thì dùng Finally hoặc Lastly; kể một kết quả đến sau nhiều khó khăn thì dùng eventually hoặc in the end; bày tỏ sự nhẹ nhõm thì dùng at last. Viết At last, thank you for listening ở cuối bài nói là lỗi kinh điển, người nghe bản ngữ thường mỉm cười vì nó nghe như “mãi mới xong”.
“Gần như” và “hầu như” có thể là almost, nearly, virtually, practically. Với văn bản trang trọng, almost và nearly an toàn nhất. “Thật ra” khi mở đầu câu phản bác nên cân nhắc giọng: Actually đầu câu khi nói với cấp trên hay khách hàng có thể nghe hơi gắt; In fact hay một câu dẫn mềm như I may be mistaken, but thường dễ chịu hơn.
Nói gọn: trạng từ là chỗ người đọc bản ngữ nhận ra ngay văn bản là bản dịch, nên đáng dành vài phút soát riêng.
Câu hỏi thường gặp
Actually có bao giờ nghĩa là hiện nay không?
Trong tiếng Anh chuẩn hiện đại thì không. Nghĩa hiện nay thuộc về các từ tiếng Pháp actuellement và tiếng Tây Ban Nha actualmente. Tuy vậy người nước ngoài viết tiếng Anh đôi khi dùng nhầm theo tiếng mẹ đẻ, nên nếu câu chỉ hợp lý với nghĩa hiện nay thì nên hỏi lại người viết thay vì tự đoán.
Eventually trong thư đối tác châu Âu nên dịch thế nào?
Trước hết đọc theo nghĩa chuẩn là cuối cùng, sau một thời gian. Nếu câu không hợp lý với nghĩa đó, ví dụ eventual questions hay eventual changes trong lời mời góp ý, nhiều khả năng người viết dùng theo nghĩa nếu có của tiếng Pháp, Đức, Tây Ban Nha. Khi nội dung có hệ quả về trách nhiệm, nên xác nhận lại bằng email.
Literally dùng để nhấn mạnh có phải là sai không?
Nhiều người phản đối cách dùng này, nhưng các từ điển lớn đã ghi nhận nó như một nghĩa không trang trọng có thật. Với người dịch, câu hỏi không phải đúng hay sai mà là chức năng: khi literally đi với một câu cường điệu, nó đang nhấn mạnh, nên dịch bằng thật sự, đúng là, hoặc bỏ đi.
Có nên bỏ hẳn basically, actually trong phụ đề không?
Thường là nên bỏ khi chúng chỉ làm nhiệm vụ đệm, vì phụ đề có giới hạn số chữ và người xem đọc nhanh. Nhưng nếu actually đang đính chính một ý trước đó thì phải giữ sắc thái đối lập bằng chữ như hoá ra, thật ra, nếu không người xem sẽ hiểu sai lý do nhân vật nói câu đó.
Virtually all và almost all khác nhau không?
Về nghĩa, hai cụm gần nhau, đều là hầu như tất cả. Virtually all thường gợi cảm giác sát với toàn bộ hơn một chút và hay xuất hiện trong văn viết trang trọng. Điều quan trọng khi dịch là không làm tròn thành tất cả, vì người đọc báo cáo sẽ hiểu đó là con số tuyệt đối.
Dịch ngược tiếng Việt sang tiếng Anh, hiện nay nên dùng từ nào?
Dùng currently, at present, now hoặc nowadays tuỳ văn cảnh. Currently và at present hợp với văn bản trang trọng và tình trạng tạm thời; nowadays nói về thời buổi chung, đối lập với ngày trước. Tránh dùng actually cho nghĩa này, vì người đọc bản ngữ sẽ hiểu là thật ra.
